گهورهكان بێكارن، مندالان كاردهكهن

گهورهكان بێكارن، مندالان كاردهكهن ئالا كهمال 28/9/2011
كاركردنی مندالانء ئهو ئاكامه خراپانهی به دوای خۆیدا كێشی دهكات بۆ ناو كۆمهڵگه، كیشهیهكی رووخێنهره لهڕووی ئابووری، كۆمهلایهتیء تهندروستییهوه. كاركردنی مندالانی خوار تهمهن 18 ساڵ له كۆمهڵگهكهماندا سهرباری ئهوهی كه منداڵهكه قوربانیی یهكهم دهبێتء تووشی نهخۆشیء گێچهڵ پێكردنی سێكسیء جهستهییء لهفزیء دهروونی دهكات، له ههمانكاتدا دژی جاڕنامهی جیهانی مافهكانی مرۆڤیشه، به تایبهتی مافهكانی مندالان.
بهپێی ئاماری رێكخراوی كاری نێودهوڵهتیی ساڵی 2002 بهڕێژهی 46%ی مندالانی جیهان كاردهكهن، واته 246 ملێون له تهمهنی 5-17 ساڵیدا كاردهكهن.
دیاردهكه لهجیهاندا
ئهو ژمارهیهش بهم شێوهیه بهسهر ئاسته جیاجیاكانی رادهی خوێندهوارو نهخوێندهوار، ههروهها جۆری كارهكانیاندا دابهشبوون له جیهاندا:
120 ملیۆن وازیان له خوێندن هێناوهو كاردهكهن.
130 ملیۆن كاردهكهنء دهشخوێنن.
179 ملیۆن له كاره مهترسیدارهكاندا كاردهكهن.
111 ملیۆن لهوانهی كاردهكهن تهمهنیان خوار 15 ساڵه.
127 ملیۆن منداڵ لهولاتانی ئاسیاو باسنیك كاردهكهن، واته رێژهی 60%ی مندالانی دهستبهكار له جیهاندا. بهپلهی یهكء بهپلهی دوو لهئهفریقا 48 ملیۆن منداڵ كه دهكاته 23%ی منداڵی دهستبهكار له جیهاندا.
بهپلهی سێ له ئهمریكای لاتین 17,4 ملیۆن واته 8%ی منداڵی دهستبهكاره لهجیهانداو پلهی چوارهم له خۆرههلاتی ناوهڕاستء سهرووی ئهفریقا 13,4 ملیۆن، واته 6%ی منداڵی دهستبهكاره له جیهانداء رێژهی 2,5% له ولاته پیشهسازییهكاندایه.
لهسهرهتای دامهزراندنیهوه، رێكخراوی كاری نێودهوڵهتیی گرنگیی به بهرهنگاربوونهوهی كاری مندالان داوهء نههێشتنی ئهم دیاردهیهی كردۆته بهرنامهی كاری ههمیشهیی خۆی. ولاتانی ئهندام لهو رێكخراوهدا 129 ولاتنء 17 له ولاته عهرهبییهكان تیایدا ئهندامنء عیراقیش یهكێكه لهو 17 ولاته. بهردهوام لهكۆنگره گشتییهكانی رێكخراوهكهدا چهندین بڕیارو پێشنیازو راسپارده بهرز دهكرێـتهوه بۆ كاركردن لهسهری. ولاتانی ئهندامیش مولزهمن بهجێبهجێكردنی ههموو بڕیارو راسپاردهو پێشنیازهكانهوه.
مندالانی دهستبهكار لهكوردستان
رێژهی كاركردنی مندالان لهكوردستاندا بهپێی ئهو راگهیاندنهی وهزارهتی كارو كاروباری كۆمهلایهتی له 26ی كانوونی یهكهمی 2010 ئاشكرای كرد، له ئاكامی رووپێوییهك لهسهر كاركردنی مندالان كه به هاوكاریی رێكخراوی منداڵپارێزی كوردستان ئهنجام دراوه بهم شێوهیه بوو:
له ههولێر ههشت ههزارو 407 مندالا كاردهكهن، واته بهڕێژهی 67,3%ی دهستیكار.
له سلێمانی دوو ههزارو 715 منداڵ كاردهكهن، واته بهڕێژهی 21,7%ی دهستیكار.
له دهۆك یهك ههزارو 358 منداڵ كاردهكهن، واته بهڕێژهی 10,8%ی دهستیكار.
ههروهها رایگهیاندووه كه كاری مندالان بهڕێژهی 16% كهمی كردووه به بهراورد لهگهڵ ساڵی 2007دا.
ئهمیر سڵێوه راوێژكاری كار لهوهزارهتی كارو كاروباری كۆمهلایهتی ئاماژهی بهبوونی 12 ههزار منداڵی دهستبهكار كردووه كه لهخوار تهمهنی 15 ساڵهوه كار دهكهن. ههروهها ئاماژهی به چۆنێتی دابهشبوونی ئهو مندالانهش كرد بهسهر كاری قورسء سوكدا بهم شێوهیهی لای خوارهوه.
سێ ههزارو 851 منداڵی خوار تهمهنی 15 ساڵ كاری قورس دهكهن له ههرێمی كوردستاندا، لهو ژمارهیهش ههزارو 668 منداڵیان لهوانهن كه خوێندنیان به جێهێشتووه، سێ ههزارو 493 منداڵ به درێژایی ساڵ كاردهكهن.
بۆچی كهس رۆڵی خۆی نابینێت؟
ئهمه له كاتێكدایه كه بودجهی كوردستان 17%ی بودجهی گشتیی عیراقه، واته 13 تریلۆن دیناری عیراقی كه به بهراورد لهگهڵ ولاتانی دراوسێ چهند جارێك زۆرتره، لهگهڵ زۆریی دانیشتووانهكهیاندا، هێشتا باری بژێوی ئهوان زۆر باشترهو رێژهی مندالانی دهستبهكار زۆر كهمتره.
ئهسكهندهر خان نوێنهری یونسێف له عیراق له لێدوانێكدا بۆ رۆژنامهی (شرق الاوسگ) له 24ی ئابی 2011 رایگهیاند: سێ ملیۆنء 500 ههزار منداڵی دهستبهكار لهعیراقدا ههیهو له خوێندن دابڕاون. لهو ژمارهیهش 750 ههزاری نهچۆته پڕۆسهی خوێندنهوه.
لێرهوه دهڵێم كوا یاسای كارو دهستهبهری كۆمهلایهتی؟ ئهی كوا بهرهنگاربوونهوهی توندوتیژیی خێزانیی؟ ئهی رۆڵی حكومهتء رێكخراوهكانی كۆمهڵگهی مهدهنیء راگهیاندن كوا؟ بۆچی كهس رۆڵی خۆی نابینێت؟

سلاو بةريزان بة خير بين