شهفهق/ ئاشكراس له ئابوورى دو كهرت یا قهتاع سهرهكى جى وهجیكار گشت كار و چالاكیهیل ناو ئابوورى ههر وڵاتیگن، ك ئهویش كهرت تایبهت و كهرت گشتیه. كهرت تایبهت لهسستم ئابوورى سهرمایهدارى نهخش كاریگهر و زیاتر دوینیگ له كهرت گشتى... تویهنیم بویشیم: له سستم ئابوورى سهرمایهدارى كهرت تایبهت جموجویلدهر زوورم كارهیل ئابوورى ناو دهوڵهتهو جى وهجیكار پرووژهیل ناو وڵاته.
ئامانج كهرت تایبهت جویر ئهوهك ئاشكراس، قانجاز تایبهته لهههر كار و چالاكییگ ، وهلى لهژیر چهودیرى و سهرپهرشتیكردن ئابوورى وڵات ك بتویهنیگ فرهترین خزمهت و كهڵك وه ئابوورى نهتهوه بڕسنیگ و لهههمان وهخت ڕیگر بووگ لهوهردهم زهرهد ڕهسانن وه ئابوورى نیشتمانى جویر ئهوهك لهوڵاتهیل ئۆرپاى خوهرئاوا یا وڵاتهیل یهكگرتگ ئهمریكاو دهوڵهتهیل گهوراى خاوهن پیشهسازى و تهكنۆلۆژى كهفیگه وهرچهو.
لهسستم ئابوورى سیاسى هاوبهش، كهرت گشتى(حكوومهت) ههڵسیگ وه ئهنجامداین زوورم كار و چالاكیهیل ئابوورى و پرووژهیل ژیرخان ئابوورى و دابینكردن پرووژهیل خزمهتگوزارى ئهرا هاووڵاتیهیل. ئاشكرایشه ك ئامانج له كهرت گشتى ئهوهسه خوهشگوزرانى كومهڵایهتى دابین بكا ئهرا گشت مهردم وڵاتهگهو دابهشكردن دارایى نهتهوه وهشیوهیگ دادگهرانه وهبى جیاوازى. وهل ئهوهیشا له سستم تازهى سهرمایهدارى و سۆشیالیستى، ههردوگ كهرت تایبهت و گشتى وهیهكهوه كار و چالاكیهیل ئابوورى جى وهجى كهن و دهور خوهیان نیشاندهن و ههردوگیان وه جموجویلدهر ئابوورى وڵات دانریهن، ئنجا ئهگهر تهماشایگ ئابوورى ههرێم كوردستان بكهیم، دوینیم لهدویاى ساڵ(2003)وه سستم ئابوورى ههرێم وهرهو سستم سهرمایهدارى گام نهیگ و ههوڵ دریهیگ ئابوورى ههرێم وه ڕوى ئابوورى جههانا بكریهیگهوه. بیگومان وهل مهندنهوهى فرهیگ له نیشانهیل سستم ئابوورى هاوبهش(اشتراكى)ك لهرژیم بهعس ئشتراكى ئهرامان مهندهسهوه ك ئهرا ماوهى زیاتر له(30)ساڵ له ئابوورى عراق جى وهجى كریاگه، خوهى لهدهورنیشانداین سهرجهم كهرت گشتى دوینیگهوه لهگشت كارو چالاكى و پرووژهیل خزمهتگوزارى و تهنانهت له كهرت یا قهتاعهیل گرنگ ئابوورى وڵاتیش وهك كهرت پیشهسازى و كشتوكاڵى و پهروهردهو خزمهتگوزارى....هتد.
ئیسهیش دویاى وهسهرچگن(18)ساڵ حوكم حكوومهت ههرێم كوردستان، تویهنیم بویشیم: كهرت گشتى نهخش سهرهكى دوینیگ له جى وهجیكردن پرووژهو كارو چالاكیهیل ئابوورى و دابینكردن پرووژهیل خهزمهتگوزارى ك حكوومهت گرتهسهى مل. لهڕاسى حكوومهت ههرێم كوردستان گام ناگه ئهرا ئاڵشتكردن سستم ئابوورى بازاڕ له ههرێم، وهلى هیمان ها لهسهرهتاى كارهگهو فرهیگى مهندگه ئهرا ئى ئاڵشتكاریه. بیجگه ئهوهیش وهسهبهب زاڵبوین سستم ئابوورى سهرمایهدارى لهگشت جههان و باڵادهسى دام و دهزگایهیل ئى سستمه له دامهزریاگهیل دارایى وهك بانك ناودهوڵهتى و سهندووق نهخت جههانى و ڕیكخریاگ بازرگانى جههانى و لهههمان وهخت وجوود پویل یا عوملهى گران قیمهت وهك دۆلار ئهمریكى و یۆرۆ ئۆرپى و لهگشتیانیش گرنگتر وازبوین ئابوورى ههرێم لهڕوى جههان، ئهو راسیه چهسپنن ك ههوهجهى ئابوورى ههرێم وه كهرت تایبهت بویهسه ئهمریگ واقع ك وهجووریگ وهبى كهرت تایبهت ئابوورى ههرێم له كاروان پیشكهفتن تهكنۆلۆجیاو گهشهوهپیداین ئابوورى و كومهڵایهتى دویا خهیگ . ههر لهوهر ئهوهیش لهیوا ههوهجه ئهكا وهههر شیوهیگ بووگ كومپانیایهیل تایبهت باریهنه ناو مهیدان كارو چالاكیهیل ئابوورى و بوونه یهكیگ له بنهمایهیل پیشمهفتن و گهشهوهپیداین ئابوورى ههرێم، وهلى وه مهرجیگ ئهو دهورنیشانداین كومپانیایهیل تایبهته تهنیا مهیدانیگ یا كهرتیگ تایبهت ئابوورى نهگریگهوه جویر كهرت بازرگانى ك ئابوورى ههرێم وهدهسیهوه ناڵنیگ، چوینكه زوورم ئهو كومپانیایهیله ك وجوود دیرن ل ههرێم، كهرت بازرگان كردنهسه تهنیا سهرچهوهى كاركردن، ههر لهوهر ئهوهیش دوینیم نهخش یا دهور كهرت تایبهت زیاتر ها لههرت بازرگانى، وهتایبهت لایهن بازرگانى دهرهكى ك حاڵهت خراویگه ئهرا ئابوورى ههرێم و بویهسه قورساییگ لهبان شانهیلى، ئهویش وه سهبهب نهوین بهرههم نیشتمانى ئهرا پڕهوكردن ههوهجهیل ناوخود ههرێم لهلایگ و نهوین بهرههم نیشتمانى ئهرا ركابهرى كاڵاى بیگانه لهناو بازاڕ ناوخوهیى و نهوین یا كزى بهرههم نیشتمانى ئهرا كلكردن(تصدیر) ئهرا دهیشت وڵات، ههر لهوهر ئهوهیش دوینیم ئابوورى ههرێم لهلایهن بازرگانى دهرهكى ك تهنیا پشت وه هاورده(استیراد) بهساگه ئهرا زوورم ههوهجهیل وهتایبهت خواردهمهنى و جنگ ك وه نسبهى (90%) لهدهیشتهوه تیهریهیگه ناو ههرێم.
بیگومان ئى رهفتاره له زانست ئابوورى وه دیاردهى لهدهسچگن داهات مللى ناو بریهیگ و ههر ئى دیاردهیشه بووگه مایهى كیشانن دیاردهیل تر خراو لهئابوورى ههرێم وه ئهوهك لهلایهن كومهڵایهتیهوه تاكهیل و هاووڵاتیهیل بوونه وهكاربهر ئهرا زوورم كاڵایهیل وهتایبهت كاڵاى بیگانه ك وهبى هویچ گرتیگ هاورده كریهیگ و نرخ ئهرا خوهى دیارى ئهكا و سهرچهوهى قانجازه ئهرا كومپانیاو ئابوورى وڵاتهیل دهرهكى. لهلایگ تریشهوه ئى وهزعه مهترسى دروس ئهكا ئهرا بان ئاسایش نهتهوهیى، وهتایبهت لهوهخت جهنگ و گرفت سیاسى و ئابوورى. ههر لهوهر ئهوهیش بایهسه لهبان حكوومهت شیهوكردنیگ بنهڕهتى زانستى وراسهقینه ئهنجام بهیگ له سیاسهت ئابوورى وهگشتى و سیاسهت بازرگانى وهتایبهت، ئهویش ئهرا ئهوهك تاڕادهیگ ههرێم دویرهو بكهفیگ لهو مهترسیهیله ك باسى كردیم.
حكوومهت ههرێم لهڕاسى لهماوهى گوزهیشت پشتگیرى فرهیگ كهرت تایبهت كردگهو كهمتهرخهم نهویه لهى لایهنهوه، وهلى ئهرا خاستركردن و نیشانداین نهخش تهواو كهرت تایبهت، حكوومهت ههرێم تویهنیگ ئابوورى ههرێم لهكهرت گشتیهوه ئاڵشت بكا ئهرا ئابوورییگ ك كهرت یا قهتاع تایبهت دهور زیاتر بوینیگ ، ئهویش وه ڕیهیله:
یهكهم: یارمهتیداین و هاوكاریكردن ئهرا دامهزرانن كومپانیایهیل وهشیوهیگ قانوونى و بنهمایهیل زانستى ئابوورى لهڕى دهركردن قانوون تایبهت له پهرلهمان كوردستانهوه وهشیوهیگ ك پشتگیرى تهواو كهرت تایبهت بكا لهوهر رووشنایى واقع ئابوورى ههرێم.
دویهم: هاوكاریكردن ماددى(دارایى) ئهرا كومپانیایهیل تا ئهوهنهك بتویهنن كارو چالاكى پرووژه جى وهجى بكهن، ئهویش وهداین قهرز و ئاسانكارى بانكى.، ك لهیوا بزانیم لهى لایهنیشهوه حكوومهت كهمتهرخهم نهویهو ههمیشه ههوڵ داگه ئاسانكارى بانكى و دارایى دابین بكا ئهرا زوورم كومپانیاو مهردمهیل، وهلى وهداخهوه زوورم ئى ئاسانكاریهیله له كهرت بازرگانى دهرهكى خریاسه كار و بازرگانهیلمان قانجاز لهى ههله كردنه ئهرا هاوردن كاڵاى بیگانه ئهرا ناو بازاڕهیل ههرێم.
سێیهم: ئاشكراس ك حكوومهت ههرێم وهدهس دیاردهى بیكاریهوه ناڵنیگ ، ههر لهوهر ئهوهیش حكوومهت تویهنیگ خوهى لهى كیشه قورتار بكا، ئهویش وه داین قهرز ئهرا وهزیفهكارهیل حكوومهتى، یهیش كریهیگ لهڕى وزارهت كارو كاروبار كومهڵایهتیهوه ئهنجام بدریهیگ ، دى وهى جووره حكوومهت ههرێم قورتارى بووگ له مهسهلهى بیكارى ك ساڵهیلیگه وهدهسیهوه ناڵنیگ .
وهى جووره تویهنیم بویشیم لهلایگهوه حكوومهت ههرێم قانجاز ئهكاو تویهنیگ لهیهولا وه شیوهیگ خاس و زانستى گهشه بهیگه گشت كهرتهیل ئابوورى ههرێم و كهرتهیل كشتوكاڵ و پیشهسازى و گهشت وگوزار وهتایبهت. لهلایگ تریشهوه كهرت تایبهت(كومپانیا)یهیل قانجاز فرهیگ كهن و تویهنن لهیهولا دهور بوینن و چالاكى داشتوون و جى وهجیكار زوورم پرووژهیل ئابوورى و كومهڵایهتیهیل ئابوورى ههرێم بوون، وهل ئهوهیشا ئى ههوڵیشه سهرهتایگ بووگ ئهرا گامناین وهرهو سستم ئابوورى سهرمایهدارى و بازاڕ ئازاد
سةركويونس
