X
تبلیغات
ئابوورى

ئابوورى
ئابوورى كوردستان
نه‌وتی كه‌ركوك له‌نێوان دوێنێ و ئه‌مڕۆدا

84 ساڵه‌ى یه‌كه‌م بیره‌ نه‌وتى كه‌ركوك نه‌وتی كه‌ركوك له‌نێوان دوێنێ و ئه‌مڕۆدا ‌ فه‌رهاد حه‌مزه‌ محه‌مه‌د‌ 14/10/2011
كاتێك ئینگلیزه‌كان له‌ بیسته‌كانی سه‌ده‌ی رابردوودا دركیان به‌ بوونی نه‌وت له‌ كه‌ركوك كرد پاشان له‌  14-10-1927 یه‌كه‌م بیریان تێدا هه‌ڵكه‌ند ئه‌مه‌ خاڵێكی وه‌رچه‌رخانی گرنگ بوو له‌ سیاسه‌تی ولاتانی براوه‌ی شه‌ڕ، چونكه‌ ده‌ستبه‌جێ به‌ هه‌موو ئه‌و رێككه‌وتننامانه‌دا چوونه‌وه‌ كه‌پێشتر له‌ نێوان خۆیانء حكومه‌تی عوسمانیدا به‌ستبوویان. ویلایه‌تی موسڵ كه‌ كه‌ركوكیشی ده‌گرته‌وه‌ بڕیاربوو به‌ر فه‌ڕه‌نسا بكه‌وێت، به‌لام ئینگلیزه‌كان له‌به‌ر نه‌وته‌كه‌ی رێگرییان كردو خستیانه‌ سه‌ر عیراق. له‌ په‌یمانی سیڤه‌ر په‌شیمان بونه‌وه‌و له‌ جێگه‌یدا په‌یمانی لۆزان ئیمزا كرا كه‌ كوردی له‌ دروستكردنی كیانێك بێبه‌شكرد. به‌ریتانیا بۆ گواستنه‌وه‌ی نه‌وتی كوردستان بۆ سه‌ر ده‌ریا ده‌وڵه‌تی عه‌ره‌بی عیراقی دروستكرد. هه‌ر ئه‌م نه‌وته‌ش بووه‌ به‌هێزترین فاكته‌ر بۆ له‌ناوبردنی حكومه‌ته‌كه‌ی شێخ مه‌حمود.
به‌هۆی بوونی نه‌وت له‌م شاره‌دا حكومه‌ته‌ یه‌ك له‌دوای یه‌كه‌كانی عیراق تێڕوانینیان بۆ ئه‌م شاره‌ جیابوو له‌ شاره‌كانی تری كوردستان، چونكه‌ شاده‌ماری ئابووری عیراق بوو. ئه‌گه‌ر تاوێك بگه‌ڕێینه‌وه‌ دواوه‌و ئاوڕێك له‌ مێژوو بده‌ینه‌وه‌و به‌ دیكۆمێنته‌كاندا بچینه‌وه‌ ده‌بینین له‌ سالانی نێوان (1935- 1951)دا نه‌وتی كه‌ركوك 100%ی هه‌نارده‌ی نه‌وتی عیراقی پێكده‌هێناو تاقه‌ یه‌ك دڵۆپه‌ نه‌وت له‌ هیچ شوێنێكی تری عیراقه‌وه‌ نه‌ده‌چووه‌ ده‌ره‌وه‌. له‌م مێژووه‌ به‌دواوه‌ ده‌ستكرا به‌ به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت له‌ هه‌ریه‌ك له‌ موسڵء به‌سره‌، به‌لام هێشتا كه‌ركوك له‌ پێش هه‌موویانه‌وه‌ بوو. له‌ ساڵی (1951- 1963)دا رێژه‌ی هه‌نارده‌ی نه‌وتی كه‌ركوك 70% بۆ 83%ی نه‌وتی عیراقی پێكده‌هێنا.
به‌هۆی ئه‌و پێگه‌ ئابوورییه‌ به‌هێزه‌ی كه‌ركوك هه‌یبوو حكومه‌تی عیراق هه‌رگیز ئاماده‌نه‌بوو واز له‌ كه‌ركوك بهێنێتء بیخاته‌ چوارچێوه‌ی ناوچه‌ی ئۆتۆنۆمییه‌وه‌، له‌ ناسكترین زروفیدا كه‌ ساڵی 1974 بوو حكومه‌تی عیراق ئاماده‌نه‌بوو ده‌ستبه‌رداری كه‌ركوك بێت، به‌ڵكو له‌گه‌لا سه‌رسه‌خترین دوژمنی خوَیدا كه‌ شای ئێران بوو كه‌وته‌ گفتوگۆو سازشی له‌سه‌ر شه‌تولعه‌ره‌ب كرد به‌لام ئاماده‌نه‌بوو له‌گه‌ڵ سه‌ركردایه‌تی كورد رێكبكه‌وێتء كه‌ركوكیان بداته‌وه‌.
زۆربه‌ی گفتوگۆكانی نێوان حكومه‌تی عیراقء سه‌ركردایه‌تی كورد له‌سه‌ر كه‌ركوك گه‌یشتۆته‌ بنبه‌ست. گفتوگۆكانی سالانی 1984و 1991 باشترین نموونه‌ی قسه‌كانمانن. حكومه‌تی عیراق جگه‌ له‌وه‌ی نه‌وتی كه‌ركوكی به‌ بڕبڕه‌ی پشتی ئابووری عیراق زانیوه‌ له‌ هه‌مانكاتدا ترسی ئه‌وه‌یان هه‌بووه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و نه‌وته‌ بكه‌وێته‌ ژێر ده‌ستی كورده‌وه‌ ده‌بێته‌ كیانێكی ئابووری به‌هێزو دواتر كیانێكی سیاسی پته‌وی لێده‌رده‌چێت.
له‌خشته‌ى یه‌كه‌مدا راده‌ی به‌رهه‌مهێنانی نه‌وتی كه‌ركوك به‌ درێژایی مێژوو ده‌رده‌كه‌وێت:
كه‌ركوك ئه‌و سنووره‌ جوگرافییه‌ی كورد به‌درێژایی مێژوو به‌ ئێستاشه‌وه‌ شه‌ڕی بۆ كردووه‌ چوار كێڵگه‌ی نه‌وت له‌خۆده‌گرێت:
-1 كێڵگه‌ی كه‌ركوك: یه‌كێكه‌ له‌ كێڵگه‌ گه‌وره‌كانی جیهان درێژییه‌كه‌ی 100 كمء پانییه‌كه‌شی 4كم ده‌بێت، یه‌ده‌كی نه‌وت تیایدا پێش به‌رهه‌مهێنان نزیكه‌ی 23 ملیار به‌رمیل بووه‌، ئه‌مڕۆ به‌گوێره‌ی ئه‌و ته‌كنه‌لۆجیایه‌ی له‌ به‌رده‌ستدایه‌ نزیكه‌ی نۆ ملیار به‌رمیلی تێدا ماوه‌ته‌وه‌. ژماره‌ی بیره‌ هه‌ڵكه‌نراوه‌كانی 433 بیره‌.
-2كێڵكه‌ی بای حه‌سه‌ن: ده‌كه‌وێته‌ خۆرئاوای قه‌زای دوبزه‌وه‌ درێژییه‌كه‌ی 32كمء پانییه‌كه‌شی سێ كیلۆمه‌تر ده‌بێت یه‌ده‌كی نه‌وت تیایدا 3،3 ملیار به‌رمیل ده‌بێت، ئه‌وه‌ی لێی ماوه‌ته‌وه‌ 201 ملیۆن به‌رمیله‌.
-3كێڵگه‌ی جه‌مبور: ده‌كه‌وێته‌ باشووری خۆرهه‌لاتی كه‌ركوك درێژییه‌كه‌ی 30 كمء پانییه‌كه‌شی 4،5 كم ده‌بێت، تائێستا 62 بیری تێدا هه‌ڵكه‌نراوه‌ ئه‌وه‌ی ماوه‌ته‌وه‌ له‌ نه‌وت تیایدا 680 ملیۆن به‌رمیله‌.
-4كێڵگه‌ی خه‌باز: ده‌كه‌وێته‌ باشووری خۆرئاوای كه‌ركوكه‌وه‌ له‌ نێوان هه‌ردوو كێڵگه‌ی جه‌مبورو بای حه‌سه‌ن، درێژییه‌كه‌ی 18 كمء پانییه‌كه‌شی 3،5كم ده‌بێت. له‌ساڵی 1978 به‌دواوه‌ ده‌ستكراوه‌ به‌ به‌رهه‌مهێنان تیایدا، ئه‌وه‌ی تیایدا ماوه‌ته‌وه‌ له‌ نه‌وت 521 ملیۆن به‌رمیله‌. به‌ كورتی نه‌وتی كه‌ركوك 11% ی نه‌وتی عیراق پێكده‌هێنێت.
خراپ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ نه‌وتی كه‌ركوكدا
نه‌وتی كه‌ركوك له‌ ماوه‌ی ته‌مه‌نیدا دووجار به‌ خراپی مامه‌ڵه‌ی نازانستیانه‌ی له‌گه‌ڵدا كراوه‌و بووه‌ته‌ هۆی تێكدانی سیفه‌ته‌ پترۆفیزیاییه‌كانی، جاری یه‌كه‌م له‌ماوه‌ی شه‌ڕی هه‌شت ساڵه‌ی عیراق ئێراندا كه‌زیاد له‌ڕاده‌و توانای كێڵگه‌كان نه‌وتیان لێ به‌رهه‌مهێنا به‌مه‌به‌ستی ئیداره‌دانی شه‌ڕه‌كه‌یان له‌گه‌ڵ ئێراندا كه‌ ئه‌مه‌ش سه‌ره‌نجام بووه‌ هۆی تێكه‌ڵبوونی ئاوو نه‌وت، دووه‌م جاریش له‌ ماوه‌ی گه‌مارۆی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كاندا كه‌ هه‌نارده‌كردنی نه‌وت وه‌ستابوو ته‌نها بۆ به‌كاربردنی ناوخۆ نه‌وت به‌رهه‌م ده‌هێنرا، له‌ ماوه‌ی نێوان ساڵی 1991-1997 ئه‌و نه‌وته‌ی له‌ پاڵێوگه‌كانی سه‌رانسه‌ری عیراقدا ده‌مایه‌وه‌ كه‌ نه‌وتێكی قورس بوو ده‌كرایه‌وه‌ ناو بیره‌كانی كه‌ركوك كه‌ بووه‌ هۆی گرتنی كونیله‌كان (porosity)ی بیره‌كانء كه‌مبوونه‌وه‌ی به‌رهه‌م.
نه‌وتی كه‌ركوك له‌ ئه‌مڕۆدا
دوای تێپه‌ڕبوونی 84 ساڵ به‌سه‌ر هه‌ڵكه‌ندنی یه‌كه‌م بیری نه‌وتدا ئه‌مڕۆ نه‌وتی كه‌ركوك هه‌مان سه‌نگء قورسایی ئه‌وكاته‌ی پێشووی نییه‌، چونكه‌ ئه‌مڕۆ نه‌وتی باشووری عیراق هاتۆته‌ پێشه‌وه‌ كه‌ به‌رهه‌می زۆر له‌ نه‌وتی كه‌ركوك زیاتره‌و ئابووری عیراقی زیاتر له‌سه‌ر به‌نده‌.
ئه‌گه‌ر چاوێك به‌ هه‌نارده‌ی نه‌وت له‌ دوای پڕۆسه‌ی ئازادیدا بگێڕین تێبینی ده‌كه‌ین هه‌نارده‌ی نه‌وتی كه‌ركوك 25% هه‌نارده‌ی نه‌وتی عیراق تێپه‌ڕ ناكات. له‌خشته‌ى دووه‌مدا هه‌نارده‌ی نه‌وتی عیراق له‌نێوان سالانی 2007-2010 روون كراوه‌ته‌وه‌:
ئه‌گه‌ر به‌راوردی كێڵگه‌كانی باشوور به‌ كێڵگه‌كانی كه‌ركوك بكه‌ین تێبینی جیاوازی زۆر ده‌كه‌ین، به‌ هه‌ر چوار كێڵگه‌كه‌ی كه‌ركوك 10 ملیار به‌رمیل نه‌وتی تێدا ماوه‌، به‌لام له‌ باشوور ته‌نها كێڵگه‌ی رومێله‌ 17 ملیار به‌رمیل نه‌وتی تێدایه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ كێڵگه‌ زه‌به‌لاحه‌كانی مه‌جنونء زوبێرو حلفایه‌و ..هتد.
فاكته‌رێكی تریش كه‌ ئه‌ویش زۆر گرنگه‌و كاریگه‌ریی هه‌یه‌ له‌سه‌ر نه‌وتی كه‌ركوك به‌رهه‌م هێنانی نه‌وته‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان. له‌ هه‌رێمی كوردستاندا 60-70 ستراكچه‌ری جیۆلۆجی هه‌یه‌ كه‌ تا ئێستا ئه‌وه‌ی بوونی نه‌وتی تێدا ساغ بۆته‌وه‌ بریتین له‌ كێڵگه‌كانی كۆرمۆر، چه‌مچه‌ماڵ، ته‌قته‌ق، میران، بازیان، تاوكیء شێخان، زیاتر له‌ 30 كۆمپانیای بیانی له‌ بواری گه‌ڕانء به‌رهه‌مهێنانی نه‌وتدا كارده‌كه‌ن. وابۆ چه‌ند ساڵێك ده‌چێت نه‌وت به‌ ره‌سمی له‌هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌ هه‌نارده‌ی ده‌ره‌وه‌ ده‌كرێت.
له‌ كۆتاییدا پرسیارێك هه‌یه‌ بۆ سیاسییه‌كانی به‌جێده‌هێڵم: له‌باشوور نه‌وتێكی بێشومار هه‌یه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستانیش كورد نه‌وت به‌رهه‌م ده‌هێنێتء هه‌نارده‌ی ده‌كات، پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئایا هه‌موو ئه‌م فاكته‌رانه‌ نابنه‌ هۆی كاڵكردنه‌وه‌ی بایه‌خی نه‌وت له‌م شاره‌دا له‌ ته‌گه‌ره‌خستنه‌ به‌رده‌م چاره‌سه‌ری مه‌سه‌له‌ی كه‌ركوكدا.
*شاره‌زا له‌بواری نه‌وت

[ دوشنبه بیست و پنجم مهر 1390 ] [ 21:52 ] [ ناصر محمد كريم ]
سه‌رده‌می نه‌وت له‌كۆتایی نزیك بۆته‌وه‌؟
سه‌رده‌می نه‌وت له‌كۆتایی نزیك بۆته‌وه‌؟ ‌ فه‌یسه‌ڵ عه‌لی‌ 16/10/2011
3-3
پرسیاره‌كه‌ لێره‌دا له‌سه‌ر پاشه‌كشێی ئاستی به‌رهه‌مهێنانی كێڵگه‌ نه‌وتییه‌كان نییه‌، ئه‌مانیش هه‌روه‌كو هه‌موو شتێكی تری ئه‌م ژیانه‌ ته‌مه‌نی دیاریكراوی هه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ قه‌باره‌ی یه‌ده‌كی نه‌وتء نێوه‌نجه‌كانی به‌رهه‌مهێنان، به‌ڵكو پرسیاره‌كه‌ زیاتر له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ به‌چ خێراییه‌ك نێوه‌نجه‌كانی به‌رهه‌مهێنان پاشه‌كشێ ده‌كات؟ ئایا ئه‌و خێراییه‌ ده‌بێته‌ هۆی په‌له‌كردن له‌په‌نابردن بۆ نه‌وته‌ (گران)ه‌كان؟ وه‌لامی ئه‌و پرسیاره‌ به‌شێوه‌یه‌كی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ له‌ڕێگه‌ی توێژینه‌وه‌یه‌كی نوێی كۆمپانیای (Wood Mackenzie) كه‌ كۆمپانیایه‌كی راوێژكاریی جیهانییه‌ وه‌لام ده‌درێته‌وه‌، كه‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌ماوه‌ی پازده‌ ساڵی داهاتوودا ئه‌و بڕه‌ نه‌وته‌ زێده‌ كه‌ دێته‌ بازاڕه‌كانی نه‌وته‌وه‌ سه‌رچاوه‌كه‌ی غه‌یره‌ ته‌قلیدیه‌ واته‌ نه‌وتی (گران)ه‌.
ده‌وڵه‌تانی كه‌نداویش نه‌وتی ئاسانیان نه‌ماوه‌
ده‌وڵه‌تانی كه‌نداویش چیدی نه‌وتی (ئاسان)ی نه‌ماوه‌، به‌دیلی ره‌خساوی به‌رده‌م ده‌وڵه‌تانی كه‌نداو بۆ پاراستنی ئاستی به‌رهه‌مهێنانی ئێستایان یان زیادكردنی ته‌نیا په‌نابردنه‌ به‌ر نه‌وتی (گران)ه‌. به‌پێی ده‌سته‌ی رووپێوی جیۆلۆجی ئه‌مریكی بڕێكی ئێجگار زۆری نه‌وتی قورس له‌ خۆرهه‌لاتی ناوه‌ڕاست كه‌ به‌نزیكه‌ی 971 ملیار به‌رمیل مه‌زنده‌ ده‌كرێت، واته‌ سێ هێنده‌ی یه‌ده‌كی سه‌لمێندراوی عه‌ره‌بستانی سعودیه‌یه‌. سعودیه‌ بڕێكی ئێجگار زۆری له‌نه‌وتی قورس هه‌یه‌ كه‌ به‌ملیاره‌ها به‌رمیل مه‌زنده‌ ده‌كرێ، به‌لام ئه‌مه‌ ناچێته‌ نێو ئه‌و یه‌ده‌كه‌ نه‌وته‌ی كه‌ 264 ملیار به‌رمیل نه‌وته‌. یه‌ده‌كی نه‌وتی عه‌ره‌بستانی سعودیه‌ یه‌كه‌مء باشترینه‌ له‌سه‌ر ئاستی جیهانء له‌و بیرانه‌ش به‌رهه‌م ده‌هێنرێن كه‌ قولاییه‌كه‌ی نزمء بڕێكی ئێجگار زۆری تێدایه‌. نه‌وتی خاوی عه‌ره‌بستانی سعودیه‌ 65%-70% ی نه‌وتی سوكه‌و ئه‌وی تریشی له‌نێوان نێوه‌ندو قورسدایه‌. كێڵگه‌ گه‌وره‌ نه‌وتییه‌كانی ناوچه‌ی كه‌نداو تائێستا زیاتر له‌نیوه‌ی مه‌خزونه‌كانی ده‌رهێناوه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌و خاڵه‌یه‌ كه‌ ئاستی به‌رهه‌مهێنان داده‌به‌زێت. له‌گه‌ڵ گه‌شه‌كردنی خواستی جیهانی له‌سه‌ر نه‌وتء سه‌ره‌تای وشكبوونی بیره‌كانی نه‌وتی (ئاسان) له‌جیهان، ده‌وڵه‌تانی كه‌نداو په‌نایان بۆ سه‌رچاوه‌ قورسه‌كان بردووه‌ بۆ ده‌رهێنانی ملیاره‌ها به‌رمیلی (گران) بردووه‌ كه‌ له‌بیابانه‌كانء قولایی ئاوی كه‌نداودایه‌. سعودیه‌ له‌هه‌وڵی په‌ره‌پێدانی كێڵگه‌ی مونیفه‌دایه‌ له‌ناو ئاوی كه‌نداو كه‌ بڕێكی ئێجگار زۆر نه‌وتی قورسی تێدایه‌، په‌ره‌پێدانی پێویستی به‌ ملیاره‌ها دۆلار ده‌بێ تاوه‌كو پردێك به‌ درێژی 4,1 كیلۆمه‌تر دروست بكا كه‌ 27 دورگه‌ی ده‌ستكرد به‌یه‌كه‌وه‌ گرێ ده‌ده‌ات كه‌ سه‌كۆی بیرلێدان بۆ به‌رهه‌مهێنانی نه‌وتء غاز له‌سه‌ر دامه‌زراوه‌.
دیارترین نموونه‌ی چوونه‌ نێو سه‌رده‌می نه‌وتی گران
دیارترین نموونه‌ی چوونه‌ نێو سه‌رده‌می نه‌وتی (گران) له‌ ده‌وڵه‌تانی كه‌نداو، ئه‌و پڕۆژه‌ ئه‌زمونییه‌یه‌ كه‌ عه‌ره‌بستانی سعودیه‌ له‌ 2009دا بۆ ده‌رهێنانی نه‌وتی قورس ده‌ستی پێكرد له‌ به‌شێكی كێڵگه‌ی (وه‌فره‌) كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناوچه‌ی بێلایه‌نی نێوانی له‌گه‌ڵ كوێت، كۆمپانیای شیڤرۆن- تمساكۆ مافی ئیمتیازی به‌ده‌ستهێناوه‌.
گه‌شه‌كردنی خواستی جیهانی له‌سه‌ر نه‌وتء غاز له‌ بازاڕه‌كانی جیهانء سه‌ره‌تای ده‌ستپێكردنی چۆڕبڕكردنی كێڵگه‌كانی نه‌وتی (ئاسان) هانی ده‌وڵه‌تانی كه‌نداوی دا بۆ ئه‌وه‌ی په‌له‌ بكه‌ن بۆ ده‌رهێنانی نه‌وتی (گران) كه‌ تێچوونه‌كه‌ی به‌رزترو ده‌رهێنانه‌كه‌یشی قورستره‌. عیراق به‌حوكمی ئه‌وه‌ی له‌ سه‌ره‌تای هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی رابردووه‌وه‌ له‌ جه‌نگ و گه‌مارۆی ئابووریدا بووه‌و، نه‌یتوانیوه‌ په‌ره‌ به‌ كێڵگه‌ نه‌وتییه‌كانی بداو ئه‌و به‌ركه‌وتی دیاریكراوی خۆی وه‌ك له‌ رێكخراوی ئۆپێك بۆی دیاریكرابوو ره‌وانه‌ی بازاڕه‌كانی ده‌ره‌وه‌ بكات، هێشتا له‌ سه‌رده‌می نه‌وتی (ئاسان) دایه‌، به‌لام ئه‌گه‌ر ئه‌و لێدوانانه‌ی به‌رپرسانی نه‌وتی عیراق ده‌یده‌ن راستبێ و له‌ماوه‌ی ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ی داهاتوودا عیراق بڕێكی ئێجگار نه‌وت به‌رهه‌مبهێنێ، ئه‌وا چه‌ند ساڵێكی كه‌می گه‌ره‌كه‌ تاوه‌كو سه‌رده‌می نه‌وتی (ئاسان) به‌جێبهێڵێت.
ده‌رهێنانی مه‌خزونی نه‌وتی قورسء باشتركردنی ئاستی به‌رهه‌مهێنان به‌نده‌ به‌ په‌ره‌سه‌ندنی ته‌كنه‌لۆجیاوه‌و ئه‌میش هه‌م كاتء هه‌م سه‌رمایه‌یه‌كی ئێجگار زۆری گه‌ره‌كه‌، یه‌ك له‌و ئه‌گه‌رانه‌ی به‌رده‌ست له‌م رووه‌وه‌ كۆمپانیا نیشتمانییه‌كانه‌ كه‌ ده‌بێ په‌ره‌ به‌ توانا ته‌كنیكیء مرۆییه‌كانی ناوخۆ بده‌نء ئاماده‌سازی بۆ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی نه‌وت بكه‌ن. ده‌ست پێشخه‌ریی له‌و جۆره‌ ره‌هه‌ندی ستراتیجیء ئابووری هه‌یه‌، ته‌كنیكی نوێ رۆڵی گه‌وره‌ له‌ به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت ده‌گێڕێت، ده‌توانرێ به‌هۆیه‌وه‌ سوود له‌ هه‌ردوو جۆره‌كه‌ی نه‌وت وه‌ربگیرێت.
[ دوشنبه بیست و پنجم مهر 1390 ] [ 21:46 ] [ ناصر محمد كريم ]
مه‌ترسیی قه‌یرانی دارایی  ولاتانی تازه‌گه‌شه‌كردوو
مه‌ترسیی قه‌یرانی دارایی ولاتانی تازه‌گه‌شه‌كردوو ‌ و: عه‌لی بیروه‌ندی‌ 10/10/2011
رۆبه‌رت زولیك، سه‌رۆكی بانكی نێوده‌وڵه‌تیی، سه‌باره‌ت به‌ به‌رفراوانبوونی قه‌یرانی دارایی له‌ولاتانی ناوه‌ندی یۆرۆو ئه‌مریكا، به‌ره‌و ولاته‌ تازه‌ گه‌شه‌كردووه‌كان نیگه‌رانیی خۆی پیشاندا. ئاژانسێكی هه‌ڵسه‌نگاندن ده‌ریخست كه‌ ئاستی دارایی ئیتالیا پله‌یه‌ك دابه‌زیوه‌.
تاماوه‌یه‌ك پێش ئێستا وا ده‌رده‌كه‌وت كه‌ ولاتانی تازه‌گه‌شه‌كردووی خۆرهه‌لاتی ئاسیاء ناوچه‌كانی تری جیهان كه‌ له‌ گوزه‌ركردندان به‌ره‌و كۆمه‌ڵگه‌ی پیشه‌سازیی، هێزی كێشكردنێكی باشیان هه‌یه‌ بۆ راكێشانی سه‌رمایه‌، به‌لام بانكی نێوده‌وڵه‌تیی مه‌ترسی ئه‌وه‌ به‌دی ده‌كات كه‌ كه‌ڵه‌كه‌بوون له‌بازاڕه‌ داراییه‌كانی ئه‌وروپاو ئه‌مریكا، داوێنی ئه‌م ولاتانه‌ش بگرێت.
رۆبه‌رت زولیك، سه‌رۆكی بانكی جیهانی، رۆژی شه‌ممه‌ (19)ی سێپته‌مبه‌ر له‌نیۆیۆرك سه‌ره‌ڕای هۆشداریدان له‌و باره‌یه‌وه‌ وتی: له‌مانگی رابردووه‌وه‌ چه‌ند نیشانه‌یه‌ك كه‌ جه‌خت له‌سه‌ر فراوانبوونی قه‌یرانی دارایی ده‌كاته‌وه‌ گه‌یشتوه‌ته‌ ولاته‌ تازه‌ گه‌شه‌كردووه‌كان كه‌ بۆ نموونه‌ بازاڕه‌كانی بۆرسه‌ء چه‌كی بۆرسه‌ له‌وانه‌ن.
زولیك كه‌ له‌ده‌ستپێكی كۆبوونه‌وه‌ی سالانه‌ی بانكی نێوده‌وڵه‌تیء سندوقی نێوده‌وڵه‌تیی نه‌خت قسه‌ی ده‌كرد جه‌ختیكرده‌وه‌، ئێمه‌ ده‌بێت به‌دیقه‌ته‌وه‌ ئاگامان له‌وه‌بێت كه‌ ئایا ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ به‌رفراوانتر ده‌بێت یان نا.
گۆڕه‌پانی به‌رته‌سكی مانۆڕكردن
سه‌رۆكی بانكی جیهانی له‌ درێژه‌ی وته‌كه‌یدا وتی: به‌تایبه‌ت ولاتانی خۆرهه‌لاتء باشووری ئه‌وروپا وه‌ك ولاتانی باڵكان، به‌هۆی نزیكییان له‌ ناوه‌ندی یۆرۆی ئه‌وروپا له‌به‌رده‌م ئه‌م مه‌ترسییه‌دان. به‌ وته‌ی زولیك، زۆرێك له‌ولاتانی تازه‌ گه‌شه‌كردووی تر له‌م گۆڕه‌پانی مانۆڕه‌دا به‌شدارنین تا بتوانن ریكۆردێكی ئابووری تازه‌ تۆمار بكه‌ن.
سه‌رۆكی بانكی نێوده‌وڵه‌تیی به‌بیری هێنایه‌وه‌ كه‌ به‌پێی ئه‌و داتایانه‌، هێشتا سه‌رمایه‌گوزارییه‌ راسته‌وخۆء ده‌ره‌كییه‌كان له‌ولاته‌ تازه‌ گه‌شه‌كردووه‌كان زیانی لێنه‌كه‌وتووه‌، به‌لام ده‌بێ ئه‌م ره‌وته‌ش له‌به‌رچاو بگیرێت.
زولیك جارێكیتر داوای له‌ولاتانی ناوه‌ندی یۆرۆی ئه‌وروپا كرد كه‌ به‌ چه‌ند پرسیارێكی ریشه‌یی، له‌وانه‌ توانای كێبڕكێكردنی ئه‌ندامانی خۆی وه‌لامده‌ره‌وه‌ بن. هه‌فته‌ی رابردووش زولیك رایگه‌یاند: به‌بێ سیاسه‌تێكی بودجه‌یی رێككه‌وتوو، سیستمی دراوی یه‌كگرتوو ناتوانێت ئه‌رێنی بێت. زولیك وتی: بۆ ئه‌مریكییه‌كان پێویسته‌ كه‌ له‌بواری كه‌مهێنانی بودجه‌دا، به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌ش به‌ده‌ست بێنن، به‌بڕوای سه‌رۆكی بانكی نێوده‌وڵه‌تی، ژاپۆنیش پێویستی به‌چاكسازیی ئابووریء كۆمه‌لایه‌تییه‌.
بانكی نێوده‌وڵه‌تیء سندوقی نێوده‌وڵه‌تی نه‌خت، له‌كۆتایی ئه‌م هه‌فته‌یه‌ دانیشتنی وه‌رزی خۆی ئه‌نجامده‌دات. بابه‌ته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م دانیشتنه‌ قه‌یرانی قه‌رزه‌كانه‌ له‌ناوه‌ندی دارایی یۆرۆ، گه‌شه‌كردنی سستی ئابووری له‌ ئه‌مریكاو قه‌رزه‌ گه‌وره‌كانی ئه‌و ولاته‌و هه‌روه‌ها ئه‌و مه‌ترسیانه‌یه‌ كه‌ له‌م دیارده‌یه‌ ده‌كه‌وێته‌وه‌ بۆ ئابووری هه‌موو جیهان.
دابه‌زینی ئاستی دارایی ئیتالیا
له‌لایه‌كی تره‌وه‌ راگه‌یه‌نرا كه‌ ئاژانسی هه‌ڵسه‌نگاندنی (ریتینگ) ستانداردو پورز له‌نیۆیۆرك، ئاستی دارایی ئیتالیای یه‌ك پله‌ دابه‌زاندووه‌. ئه‌م ئاژانسه‌ ئێواره‌ی رۆژی دوشه‌ممه‌ رایگه‌یاند: ده‌لاقه‌ی ده‌ربازبوون بۆ ئه‌م ولاته‌ به‌ نه‌گه‌تیڤی ده‌مێنێته‌وه‌. ئه‌م ئاژانسه‌ هۆكاری ئه‌م كاره‌ بۆ ره‌هه‌ندی گه‌شه‌سه‌ندنی لاوازی دارایی ئیتالیا ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌. ئه‌م ئاژانسه‌ رایگه‌یاند: كه‌ سه‌رباری كه‌مبوونه‌وه‌ی چالاكییه‌ ئابوورییه‌كان، زۆر سه‌خته‌ به‌ ئامانجه‌كانی به‌رنامه‌ی زانستی ئابووری بگه‌یت به‌هۆی ئه‌و دودڵییانه‌ی كه‌ له‌سیاسه‌تی بودجه‌ی ئیتالیا هه‌یه‌، ئه‌م ولاته‌ له‌هاوینی ئه‌مساڵدا كه‌وته‌ ژێر گوشاره‌كانی بازاڕی دراو. قه‌رزه‌كانی ئیتالیا گه‌وره‌نء به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ولاتانی تری یه‌كێتی ئه‌وروپا، به‌شێكه‌ له‌ قه‌رزه‌ قه‌به‌كان، حكومه‌تی ئیتالیا هه‌فته‌ی رابردوو به‌رنامه‌یه‌كی بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی بودجه‌یه‌كی زیاتر له‌ (54) ملیارد یۆرۆ ده‌كرد.
بازاڕی بۆرسه‌ی فرانكفۆرت رۆژی سێ شه‌ممه‌، سه‌باره‌ت به‌ دابه‌زینی ئاستی دارایی ئیتالیا، كاردانه‌وه‌ی نیشانداو به‌های یۆرۆش به‌ئاشكرا دابه‌زی.
[ دوشنبه بیست و پنجم مهر 1390 ] [ 21:44 ] [ ناصر محمد كريم ]
بازاڕی ئازادو مۆراڵ ‌ عه‌بدولئیلاه ئه‌لسه‌تی*‌ 17/10/2011
و: كوردستانی نوێ
بازاڕی ئازاد وه‌ك شێوازێكی په‌ره‌سه‌ندنی ئابووریی بازاڕو سیستمی سه‌رمایه‌داریی ئایا سه‌ره‌نجام ده‌بێته‌ مایه‌ی هه‌ره‌سهێنانء له‌به‌ریه‌ك هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی سیستمی مۆراڵ؟
مۆراڵ له‌ڕووی تیۆرییه‌وه‌ له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك سیفه‌ت له‌ده‌رووندا كۆكه‌و گۆڕه‌پانه‌كه‌ی بریتییه‌ له‌هه‌ستی مرۆڤ كه‌ له‌كاتی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ به‌رامبه‌ردا له‌ڕه‌فتاره‌كانیدا ره‌نگده‌داته‌وه‌و خۆی له‌به‌هاكانی چاكه‌و برایه‌تیء دادپه‌روه‌ریدا ده‌بینێته‌وه‌.
بازاڕی ئازادیش بریتییه‌ له‌سیستمێكی ئابوورییء له‌سه‌ر بنه‌مای كۆی سیستمی ئابووری بازاڕی كراوه‌ به‌ڕووی سه‌رمایه‌ی ده‌ره‌كیدا بنیاتنراوه‌، دیارترین مه‌به‌سته‌كانیشی بریتین له‌هه‌نگاونان به‌ره‌و ئازادكردنی بازاڕه‌كانی جیهان له‌ڕێگه‌ی ده‌رفه‌تدان به‌زیادكردنی به‌رهه‌می ئابووری خۆماڵیء جیهانییه‌وه‌ هه‌روه‌ها به‌رزكردنه‌وه‌ی رێژه‌ی ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوده‌وڵه‌تی به‌بێ هیچ كۆتء به‌ندێكی پێشوه‌خت.
به‌پێی پێناسه‌ی بانكی نێوده‌وڵه‌تی، بازاڕی ئازاد به‌ (سیستمێكی بازرگانی كراوه‌ی جیهانی ئه‌وتۆ ئه‌ژمار ده‌كرێت كه‌ تێیدا له‌مپه‌ره‌كان له‌به‌رده‌م جوڵه‌ی كالاو شمه‌كء خزمه‌تگوزارییه‌كانء فاكته‌ره‌كانی به‌رهه‌مهێنان به‌تایبه‌تی سه‌رمایه‌ به‌ڕێگه‌ی سنووره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان نامێنن، هه‌روه‌ها بازرگانی نێوده‌وڵه‌تی ئازادو فره‌لایه‌ن ده‌بێته‌ رێساكه‌و ئه‌مه‌ش دواجار ده‌بێته‌ مایه‌ی هه‌رچی زیاتر یه‌كتر ته‌واوكردنی ئابووری جیهانی له‌بازاڕه‌كانی كالاو خزمه‌تگوزارییه‌كانء سه‌رمایه‌دا).
مه‌رج نییه‌ ناكۆك بن
له‌میانی قسه‌كانی پێشوودا به‌ڕوونی جیاوازیی نێوان هه‌ردوو چه‌مكه‌كه‌ واته‌ ئابووریی بازاڕو مۆراڵ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ مه‌رج نییه‌ هه‌ردووكیان له‌گه‌ڵ یه‌كتری ناكۆكء دژبن، چونكه‌ مۆراڵ په‌یوه‌ندی به‌بونیادو نموونه‌ بالاكانی مرۆڤه‌وه‌ هه‌یه‌و به‌رهه‌مهێنه‌ری به‌هاو ماناكانیه‌تی، بۆیه‌ بریتییه‌ له‌دیدگای به‌هاكانی مرۆڤ له‌كاتی ره‌فتاریدا ده‌رهه‌ق به‌تاكه‌كانی دیكه‌، به‌لام بازاڕی ئازاد بریتییه‌ له‌سیستمێكی ئابوورییء په‌یوه‌سته‌ به‌هاتوچۆی سه‌رمایه‌ به‌پێی كۆمه‌ڵه‌ رێسایه‌ك كه‌ ملكه‌چی چه‌ند كۆتء به‌ندێكی دیاریكراون، بۆیه‌ بڕبڕه‌ی پشتی بازاڕی ئازاد بریتییه‌ له‌كایه‌ی بازرگانیء ئاڵوگۆڕی كالاو دارایی.
جا ئایا ده‌كرێت قسه‌ له‌سه‌ر بواره‌كانی كه‌ به‌ناویه‌كدا چڕژانء یه‌كتربڕینی مۆراڵء بازاڕی ئازاد بكه‌ین؟ ئایا بازاڕی ئازاد بوونی هه‌ر جۆره‌ مۆراڵێك ره‌تده‌كاته‌وه‌؟
ئه‌وه‌ سه‌ركێشییه‌ كه‌ مۆراڵء بازاڕی ئازاد به‌پێناسه‌یه‌كی دوو لایه‌نه‌ی ئه‌وتۆ پێناسه‌ بكه‌ین كه‌ وابكات هه‌ردوو چه‌مكه‌كه‌ له‌بواره‌كانی به‌كارهێنانیاندا ته‌بابن، چونكه‌ بواری به‌كارهێنانی مۆراڵ له‌بواری به‌كارهێنانی بازاڕی ئازاد جیایه‌، لێره‌دا (ئه‌ندرێ كۆنت سپۆنفیل)ی بیرمه‌ندی فه‌ره‌نسی وه‌لاممان ده‌داته‌وه‌ كاتێك جیاوازی له‌نێوان ئابووریء مۆراڵدا ده‌كات به‌بێ ئه‌وه‌ی به‌و مانایه‌ بێت كه‌ یه‌كێكیان ئه‌وی دیكه‌ ره‌ت ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ (ئابووری تاكه‌ كه‌سێك نییه‌ تاوه‌كو مۆراڵی هه‌بێت، ئه‌وه‌ ئێمه‌ین كه‌پێویسته‌ مۆراڵمان هه‌بێت).
له‌ وه‌رچه‌رخانه‌كانی مێژوودا خۆی راگرتووه‌
ئه‌م درێژه‌پێدانه‌ پێویسته‌ بۆ وه‌لامدانه‌وه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی ده‌ڵێن ئابووری سه‌رمایه‌دارییء بازاڕی ئازاد گۆڕه‌پانی شێوازه‌كانی چه‌وساندنه‌وه‌ی سه‌رمایه‌دارییء به‌تالانبردنی سه‌روه‌تء سامانی ده‌وڵه‌ته‌ لاوازه‌كانء شێوازێكی سته‌مكاریی ئابووریین، به‌م پێیه‌ش هه‌ر قسه‌یه‌ك له‌باره‌ی مۆراڵ له‌ئابووری بازاڕدا وه‌ك بڵێیت قسه‌یه‌كی دوور له‌ڕاستییه‌وه‌ بێت.
ئه‌گه‌ر سیستمی سه‌رمایه‌داریی كه‌ له‌سه‌ر به‌هاكانی ئابووریی بازاڕو كێبڕكێی ئازاد له‌وه‌به‌رهێنانی سه‌رمایه‌ دامه‌زراوه‌، دیوه‌ مرۆڤایه‌تییه‌كه‌ی تێدا نه‌بێت به‌و پێیه‌ی كه‌لایه‌نی كۆمه‌لایه‌تیء مۆراڵی ناكاته‌ ئه‌ركی پێشینه‌ی خۆی، به‌لام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا سیستمی سه‌رمایه‌داریی به‌گرنگترین سیستمی ئابووریی ئه‌ژمار ده‌كرێت.
كه‌ له‌هه‌مبه‌ر وه‌رچه‌رخانه‌كانی مێژوودا خۆی راگرتووه‌و توانیویه‌تی شارستانیه‌تێكی مرۆڤایه‌تی ئه‌وتۆ بهێنێته‌كایه‌وه‌ كه‌ له‌ناویدا تاكه‌كان كایه‌یه‌كی به‌رفراوانی یه‌كسانیان له‌مافء ئه‌ركء ئازادیدا هه‌یه‌، به‌پێچه‌وانه‌ی سۆشیالیزم كه‌ساڵه‌های ساڵ لایه‌نگره‌كانی هه‌وڵیانداوه‌ دیوه‌ كۆمه‌لایه‌تییه‌كه‌ی ده‌ربخه‌ن ئه‌ویش له‌ڕێگه‌ی ده‌خاله‌تكردنی ده‌وڵه‌ت بۆ دابینكردنی خزمه‌تگوزاریی بۆ تاكه‌كان له‌گشت بواره‌كانی ژیانیاندا، به‌لام ئه‌م سیستمه‌ بیرۆكراسییه‌كی چه‌قبه‌ستبووی ئه‌وتۆی لێكه‌وته‌وه‌ كه‌ له‌پشتی خۆیدا چه‌ندین تۆڕی گه‌نده‌ڵییء ئابووری قازانجخوازی حه‌شاردابوو، ئه‌و رژێمه‌ سته‌مكارانه‌ گوزارشتیان لێده‌كرد كه‌ حوكمڕانی زۆربه‌ی ده‌وڵه‌ته‌ سۆشیالیسته‌كانیان كردووه‌.
هاندان بۆ دڵسۆزییء له‌خۆبوردویی
له‌كتێبـی (مۆراڵی پرۆتستانتیء گیانی سه‌رمایه‌داریی)دا ماكس ڤه‌یبه‌ر هه‌وڵیداوه‌ ئه‌و رۆڵه‌ ده‌ربخات كه‌مۆراڵی بالاو بونیادی ئایینی له‌دروستبوونی سیستمی سه‌رمایه‌داریدا گێڕاویانه‌، ئه‌ویش له‌ڕێگه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌مۆراڵه‌ ئابوورییه‌كانی ئایینء ئه‌و به‌ها ئابوورییانه‌ی كه‌ته‌ئكیدیان له‌سه‌ر ده‌كاته‌وه‌ وه‌كو هاندان بۆ دڵسۆزیی له‌كارو له‌خۆبوردویی له‌كارداو جۆشء خرۆشی زۆرو وره‌ی به‌رز، به‌شێوه‌یه‌ك كه‌وا بكات كاری پیشه‌یی ببێته‌ ئامانجێكی تاكء داخوازییه‌كی بنچینه‌یی له‌ژیاندا.
لێره‌دا ڤه‌یبه‌ر جیاوازیی له‌نێوان پرۆتستانتء كاسۆلیك له‌سه‌ده‌ی شانزه‌دا ده‌كات، به‌جۆرێك یه‌كه‌میان هانی كاری ئازادو پاشه‌كه‌وت كردنء كه‌ڵه‌كه‌كردنی سامان ده‌داتء پاڵ به‌تاكه‌وه‌ ده‌نێت كاربكاتء دڵسۆز بێت له‌كاره‌كه‌یدا به‌و پێیه‌ی ئه‌مه‌ به‌شێكی دانه‌بڕاوه‌ له‌ئاینپه‌روه‌ریی، به‌پێچه‌وانه‌ی كاسۆلیك كه‌مه‌به‌ستی خواپه‌رستیء ژیانێكی ساده‌یه‌ بێئه‌وه‌ی بایه‌خ به‌كاری ئازاد بدات.
بۆیه‌ دیوی مۆراڵ به‌شاده‌مارێكی دروستبوونء په‌ره‌سه‌ندنی سه‌رمایه‌داریی له‌قه‌ڵه‌م ده‌درێت ئه‌ویش له‌ڕێگه‌ی رێكخستنی ژیرانه‌و ئازادیی كارو به‌رهه‌مه‌وه‌، چونكه‌ سیفه‌ته‌ مۆراڵییه‌كان هاوڕێی سه‌رمایه‌داریین له‌وه‌ته‌ی دروستبووه‌، به‌م پێیه‌ش بازاڕی ئازاد كه‌ گوزارشتێكه‌ له‌په‌ره‌سه‌ندنی سه‌رمایه‌داریی له‌ڕووی پره‌نسیپه‌وه‌ گیانی مۆراڵیی گه‌ره‌كه‌.
ئه‌ندام له‌كۆماری سروشتد
به‌لام ئاده‌م سمیس-ی مامۆستای زانستی مۆراڵء خاوه‌نی دیارترین تیۆره‌كانی ئابووری سه‌رمایه‌داریی له‌كتێبـی (تیۆری ویژدانی مۆراڵیی)دا ده‌ڵێت: (پێویسته‌ پیاو وه‌ها ته‌ماشای خۆی بكات كه‌ هاوولاتییه‌كه‌ له‌م جیهانه‌و ئه‌ندامه‌ له‌كۆماری سروشتدا نه‌ك تاكێكی سه‌ربه‌خۆو دابڕاو بێت له‌دنیا، له‌پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌م جیهانه‌ گه‌وره‌یه‌شدا پێویسته‌ به‌خوایشتی خۆی له‌گشت كاتێكدا قوربانی به‌ به‌رژه‌وه‌ندیی بچووكی تایبه‌تی خۆی بدات).
بازاڕی ئازاد یاخود به‌جیهانیبوون (گڵۆبالیزه‌یشن)ی ئابووریی وه‌ك مه‌سه‌له‌یه‌كی په‌یوه‌ست به‌شته‌ ماددییه‌كان، هه‌میشه‌ پێویستی به‌مۆراڵ هه‌یه‌ وه‌ك مه‌سه‌له‌یه‌كی رۆحی په‌یوه‌ست به‌ره‌فتاری تاك كه‌ له‌هه‌ستییه‌وه‌ هه‌ڵقولاء بێتء تاچ راده‌یه‌ك ئه‌و تاكه‌ به‌هاكانی چاكه‌خوازی به‌رامبه‌ر به‌وی دی به‌ناخدا رۆچووه‌.
به‌لام بازاڕی ئازاد ره‌نگه‌ ببێته‌ شتێكی وێرانكه‌ر كاتێك یاسا ئاماده‌بوونی نابێت، لێره‌دا مه‌به‌سته‌كه‌ به‌شه‌رعیكردنی ده‌خاله‌تی ده‌وڵه‌تی نییه‌ به‌ڵكو مه‌به‌سته‌كه‌ ئه‌و یاسایه‌یه‌ كه‌دروستكردنی سامان ده‌كاته‌ دیاریكه‌ری دروستكردنی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی مرۆیی.
یاسا گوزارشته‌ له‌بوونی مۆڕاڵ
له‌و سۆنگه‌یه‌شه‌وه‌ كه‌ یاسا گوزارشتێكه‌ له‌پابه‌ندبوونی مۆراڵییانه‌ی تاك ئه‌وا به‌م پێیه‌ش بازاڕی سه‌رمایه‌داریی ئازاد پێویستی به‌مۆراڵء به‌هاكان هه‌یه‌ وه‌ك له‌مپه‌رێك كه‌سنووری نێوان شته‌ شیاو شته‌ نه‌شیاوه‌كان ره‌نگڕێژ بكات، به‌لام له‌ناوه‌وه‌یدا نه‌ك له‌ده‌ره‌وه‌یدا.
له‌ئابووریدا ئێمه‌ بڕیارێكی مۆراڵیء بڕیارێكی نامۆراڵی هه‌روه‌ها وه‌به‌رهێنانێكی مۆراڵیء وه‌به‌رهێنانێكی نامۆراڵی له‌یه‌كتری جیاناكه‌ینه‌وه‌، به‌لام ره‌فتارێكی سوودبه‌خشء ره‌فتارێكی زیانبه‌خش هه‌روه‌ها ره‌فتارێكی یاساییء ره‌فتارێكی نایاسیی له‌یه‌كتری جیاده‌كه‌نه‌وه‌، ئه‌مه‌ش دواجار به‌نده‌ به‌چۆنێتی تێڕوانینی تاكه‌وه‌ بۆ ژیان.

* عه‌بدولئیلاه ئه‌لسه‌تی: توێژه‌رێكی مه‌غریبییه‌
*سه‌رچاوه‌: (منبر الحریه‌)
[ دوشنبه بیست و پنجم مهر 1390 ] [ 21:41 ] [ ناصر محمد كريم ]
پلاندانانى ئابوورى ‌ مۆفه‌ق میراوده‌لى‌ 10/1/2011
پلاندانانى ئابوورى رێگه‌و شێوازێكى زانستییه‌، به‌مه‌به‌ستء ئامانجى به‌ڕێوه‌بردنى كایه‌ جیاجیاكانى ولاته‌ له‌ئێستاو ئاینده‌دا، پلاندانانى ئابوورى له‌لایه‌ن كه‌سانى شاره‌زاو پسپۆڕه‌وه‌ به‌ پشتبه‌ستن به‌ ئامارو زانیارى ژماره‌یى داده‌نرێت، تێیدا ره‌چاوى واقیعء فه‌لسه‌فه‌ى ئابوورى ولاته‌كه‌ ده‌كرێت، له‌و میانه‌یه‌دا سه‌رله‌به‌ر ره‌نگڕێژى بۆ سه‌رتاپای بواره‌كانی ولات داده‌نرێت، به‌مه‌به‌ستى هێنانه‌دى ئامانجى ئابوورىء كۆمه‌لایه‌تى سه‌رجه‌م تاكه‌كانى كۆمه‌ڵگا، پلاندانانى ئابوورى له‌هه‌ریه‌ك له‌كه‌رته‌كانى ئابووریدا، گرنگىء بایه‌خى خۆی هه‌یه‌، په‌یوه‌ندى به‌ ئێستاو ئاینده‌و چاره‌نووسء سه‌ركه‌وتنء شكستى ئه‌و لایه‌نه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ پلانه‌كه‌ى له‌هه‌مبه‌ر داده‌نرێت، چونكه‌ پلاندانان نه‌خشه‌كێشانء خوێندنه‌وه‌ى پێشوه‌خته‌، بۆ واقیعى ئابوورى و پێشبینیكردن و به‌ڕێوه‌بردنى كاروبارى ده‌وڵه‌ت، هاوكات به‌رنامه‌ڕێژى بۆ هه‌ر ئه‌گه‌رێكى چاوه‌ڕواننه‌كراو له‌ئاینده‌دا، كه‌ دووچارى ئابوورى ولات ببێته‌وه‌.
له‌به‌رچاوگرتنی لایه‌نه‌ جیاوازه‌كان
مه‌فهوم و جۆرو گرنگى و ده‌رئه‌نجامه‌كانى پلاندانانى ئابوورى فره‌ن، ولات و هه‌رێمه‌كان به‌پێى واقیعى ئابوورى خۆیان، پلانى ئابوورى بۆ ولاته‌كه‌یان داده‌نێن، كه‌ پێویسته‌ لایه‌نى بابه‌تى و مرونه‌ت و كات و توانا مادی و مرۆییه‌كانى ده‌وڵه‌ت ره‌چاو بكرێت، له‌چوارچێوه‌ى پلانداناندا ئه‌گه‌رى گۆڕانكارى و پێشهات و روداوى له‌ناكاو بكرێت، كه‌ شوێنه‌وارو ره‌نگدانه‌وه‌ى له‌سه‌ر جێبه‌جێكردنى پلانه‌كه‌ ده‌بێت، دیاره‌ دانانى پلانى ئابوورى له‌هه‌ر كه‌رتێكى ئابووریدا، به‌چه‌ند قوناغێكدا گوزه‌ر ده‌كات، پاش دانانى بوارو شێوه‌و چوارچێوه‌و رێوشوێن و گرنگى و ده‌رئه‌نجامه‌كانى پلانى ئابوورى، هه‌ڵسه‌نگاندن و لێوردبونه‌وه‌و سه‌رنجدان، له‌لایه‌ن كه‌سانى به‌ئه‌زموون و پسپۆڕ گه‌لاڵه‌ ده‌كرێت، پێویسته‌ له‌كاتى پلانداناندا كۆمه‌ڵێك هۆكار ره‌چاوبكرێت، تاوه‌كو به‌شێوازێكى ئاسان پلانه‌كه‌ بێته‌دى.
 بێگومان ره‌هه‌نده‌كانى كات و شوێن و پێداویستى پلاندانان، له‌ئه‌وله‌ویه‌تى كاره‌كانى پلاندانه‌رانن، بۆ نموونه‌ پلانى (ماوه‌كورت، مام ناوه‌ند، درێژ)مان هه‌یه‌، به‌پێى بوارو شوێن و پێداویستى ولاته‌كه‌ له‌بوارێكى دیاریكراودا، كاتێك باس له‌پلانى ستراتیژى كشتوكاڵ ده‌كرێت، چه‌ندان لایه‌نى بابه‌تى و پێداویستى و گرنگى و ده‌رئه‌نجام ره‌چاوده‌كرێت، پێشوه‌خت مه‌به‌ست و ئامانجه‌كانى راده‌گه‌یه‌نرێَن، به‌دڵنیاییه‌وه‌ ته‌واوى كه‌رت و داموده‌زگاو یه‌كه‌ ئیدارییه‌كان، پێویسته‌ پلانى تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌بێت.
به‌رژه‌وه‌ندیى ئابوورى ولات
هاوكاتیش له‌كاتى جێبه‌جێكردندا ره‌چاوى ئه‌و لایه‌نانه‌ بكه‌ن،  دوابه‌دواى ئه‌وه‌  له‌ڕێگه‌ى یاساو رێساو بڕیاره‌ كارگێڕییه‌كان هه‌وڵى هێنانه‌دیان بدرێت، پاشان به‌پێى سیسته‌مێكى رێكوپێك چاودێرى و به‌دواداچوونى وورد بۆ ئه‌داى جێبه‌جێكردنى پلانه‌كه‌ بكرێت، شانبه‌شانى جێبه‌جێكردنى پلان تێبینى بكرێت، ئایا به‌پێى ئه‌و پلانه‌ پێشوه‌خته‌ى دانراوه‌، ئه‌دائى پلاندانان كراوه‌، ئه‌گه‌ر نا له‌كاتى هه‌ر كه‌موكورتى و ناته‌واوییه‌ك له‌جێبه‌جێكردندا، یاخود ئه‌گه‌ره‌ له‌ناكاوه‌كانى وه‌كو شكست و كاره‌ساتى سروشتى تێكچوونى پلانه‌كه‌، به‌گوێره‌ى واقیعى حاڵ رێوشوێنى پێویست له‌لایه‌ن سه‌رپه‌رشتیارو لایه‌نى په‌یوه‌ندیدار گیراوه‌ته‌به‌ر، بۆ ئه‌وه‌ى دووباره‌ نه‌خشه‌و ئاڕاسته‌ى پلانه‌كه‌ بخرێته‌وه‌ سه‌ر رێڕه‌وى پێشووى، به‌مه‌به‌ست و ئامانجى به‌رده‌وامیه‌ت و سه‌رخستنى پلانه‌كه‌، دیاره‌ ئه‌گه‌ر سیستم و یاساو رێسا له‌ولاتدا هه‌بێت، هه‌ر له‌گه‌وره‌ترین یه‌كه‌ى ئیدارى ولات، یاخود بۆ نموونه‌ له‌وه‌زاره‌ته‌كانه‌وه‌ بگره‌ تاوه‌كو به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تى و بچوكترین فه‌رمانگه‌ى ده‌وڵه‌ت، ئه‌وا به‌ڕێگه‌و شێوازێكى ئاسانتر ده‌توانرێت، ئه‌داى پلاندانانى ئابوورى بكرێت، ئامانجه‌ ده‌ستنیشانكراوه‌كانى پلانه‌كه‌ بهێنرێنه‌دى، كه‌ له‌و رێگه‌یه‌وه‌ بارودۆخى ولات به‌گوێره‌ى ئه‌و پلانه‌، به‌ره‌وبوژانه‌وه‌و پێشكه‌وتن و په‌ره‌پێدان هه‌نگاو ده‌نێت، كه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندى ئابوورى ولات و تێكڕاى تاكه‌كانى كۆمه‌ڵگادا ده‌شكێته‌وه‌.

[ دوشنبه بیست و پنجم مهر 1390 ] [ 21:39 ] [ ناصر محمد كريم ]
ئابوورى كوردستان لة نيوان هةردوو كةرتى تايبةت و كشتى

 

شه‌فه‌ق/ ئاشكراس له‌ ئابوورى دو كه‌رت یا قه‌تاع سه‌ره‌كى جى وه‌جیكار گشت كار و چالاكیه‌یل ناو ئابوورى هه‌ر وڵاتیگن، ك ئه‌ویش كه‌رت تایبه‌ت و كه‌رت گشتیه‌. كه‌رت تایبه‌ت له‌سستم ئابوورى سه‌رمایه‌دارى نه‌خش كاریگه‌ر و زیاتر دوینیگ  له‌ كه‌رت گشتى... تویه‌نیم بویشیم: له‌ سستم ئابوورى سه‌رمایه‌دارى كه‌رت تایبه‌ت جموجویلده‌ر زوورم كاره‌یل ئابوورى ناو ده‌وڵه‌ته‌و جى وه‌جیكار پرووژه‌یل ناو وڵاته‌.

ئامانج كه‌رت تایبه‌ت جویر ئه‌وه‌ك ئاشكراس، قانجاز تایبه‌ته‌ له‌هه‌ر كار و چالاكییگ ، وه‌لى له‌ژیر چه‌ودیرى و سه‌رپه‌رشتیكردن ئابوورى وڵات ك بتویه‌نیگ فره‌ترین خزمه‌ت و كه‌ڵك وه‌ ئابوورى نه‌ته‌وه‌ بڕسنیگ و له‌هه‌مان وه‌خت ڕیگر بووگ له‌وه‌رده‌م زه‌ره‌د ڕه‌سانن وه‌ ئابوورى نیشتمانى جویر ئه‌وه‌ك له‌وڵاته‌یل ئۆرپاى خوه‌رئاوا یا وڵاته‌یل یه‌كگرتگ ئه‌مریكاو ده‌وڵه‌ته‌یل گه‌وراى خاوه‌ن پیشه‌سازى و ته‌كنۆلۆژى كه‌فیگه‌ وه‌رچه‌و.

له‌سستم ئابوورى سیاسى هاوبه‌ش، كه‌رت گشتى(حكوومه‌ت) هه‌ڵسیگ وه‌ ئه‌نجامداین زوورم كار و چالاكیه‌یل ئابوورى و پرووژه‌یل ژیرخان ئابوورى و دابینكردن پرووژه‌یل خزمه‌تگوزارى ئه‌را هاووڵاتیه‌یل. ئاشكرایشه‌ ك ئامانج له‌ كه‌رت گشتى ئه‌وه‌سه‌ خوه‌شگوزرانى كومه‌ڵایه‌تى دابین بكا ئه‌را گشت مه‌ردم وڵاته‌گه‌و دابه‌شكردن دارایى نه‌ته‌وه‌ وه‌شیوه‌یگ دادگه‌رانه‌ وه‌بى جیاوازى. وه‌ل ئه‌وه‌یشا له‌ سستم تازه‌ى سه‌رمایه‌دارى و سۆشیالیستى، هه‌ردوگ كه‌رت تایبه‌ت و گشتى وه‌یه‌كه‌وه‌ كار و چالاكیه‌یل ئابوورى جى وه‌جى كه‌ن و ده‌ور خوه‌یان نیشانده‌ن و هه‌ردوگیان وه‌ جموجویلده‌ر ئابوورى وڵات دانریه‌ن، ئنجا ئه‌گه‌ر ته‌ماشایگ ئابوورى هه‌رێم كوردستان بكه‌یم، دوینیم له‌دویاى ساڵ(2003)وه‌ سستم ئابوورى هه‌رێم وه‌ره‌و سستم سه‌رمایه‌دارى گام نه‌یگ و هه‌وڵ دریه‌یگ ئابوورى هه‌رێم وه‌ ڕوى ئابوورى جه‌هانا بكریه‌یگه‌وه‌. بیگومان وه‌ل مه‌ندنه‌وه‌ى فره‌یگ له‌ نیشانه‌یل سستم ئابوورى هاوبه‌ش(اشتراكى)ك له‌رژیم به‌عس ئشتراكى ئه‌رامان مه‌نده‌سه‌وه‌ ك ئه‌را ماوه‌ى زیاتر له‌(30)ساڵ له‌ ئابوورى عراق جى وه‌جى كریاگه‌، خوه‌ى له‌ده‌ورنیشانداین سه‌رجه‌م كه‌رت گشتى دوینیگه‌وه‌ له‌گشت كارو چالاكى و پرووژه‌یل خزمه‌تگوزارى و ته‌نانه‌ت له‌ كه‌رت یا قه‌تاعه‌یل گرنگ ئابوورى وڵاتیش وه‌ك كه‌رت پیشه‌سازى و كشتوكاڵى و په‌روه‌رده‌و خزمه‌تگوزارى....هتد.

ئیسه‌یش دویاى وه‌سه‌رچگن(18)ساڵ حوكم حكوومه‌ت هه‌رێم كوردستان، تویه‌نیم بویشیم: كه‌رت گشتى نه‌خش سه‌ره‌كى دوینیگ له‌ جى وه‌جیكردن پرووژه‌و كارو چالاكیه‌یل ئابوورى و دابینكردن پرووژه‌یل خه‌زمه‌تگوزارى ك حكوومه‌ت گرته‌سه‌ى مل. له‌ڕاسى حكوومه‌ت هه‌رێم كوردستان گام ناگه‌ ئه‌را ئاڵشتكردن سستم ئابوورى بازاڕ له‌ هه‌رێم، وه‌لى هیمان ها له‌سه‌ره‌تاى كاره‌گه‌و فره‌یگى مه‌ندگه‌ ئه‌را ئى ئاڵشتكاریه‌. بیجگه‌ ئه‌وه‌یش وه‌سه‌به‌ب زاڵبوین سستم ئابوورى سه‌رمایه‌دارى له‌گشت جه‌هان و باڵاده‌سى دام و ده‌زگایه‌یل ئى سستمه‌ له‌ دامه‌زریاگه‌یل دارایى وه‌ك بانك ناوده‌وڵه‌تى و سه‌ندووق نه‌خت جه‌هانى و ڕیكخریاگ بازرگانى جه‌هانى و له‌هه‌مان وه‌خت وجوود پویل یا عومله‌ى گران قیمه‌ت وه‌ك دۆلار ئه‌مریكى و یۆرۆ ئۆرپى و له‌گشتیانیش گرنگتر وازبوین ئابوورى هه‌رێم له‌ڕوى جه‌هان، ئه‌و راسیه‌ چه‌سپنن ك هه‌وه‌جه‌ى ئابوورى هه‌رێم وه‌ كه‌رت تایبه‌ت بویه‌سه‌ ئه‌مریگ واقع ك وه‌جووریگ وه‌بى كه‌رت تایبه‌ت ئابوورى هه‌رێم له‌ كاروان پیشكه‌فتن ته‌كنۆلۆجیاو گه‌شه‌وه‌پیداین ئابوورى و كومه‌ڵایه‌تى دویا خه‌یگ . هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش له‌یوا هه‌وه‌جه‌ ئه‌كا وه‌هه‌ر شیوه‌یگ بووگ كومپانیایه‌یل تایبه‌ت باریه‌نه‌ ناو مه‌یدان كارو چالاكیه‌یل ئابوورى و بوونه‌ یه‌كیگ له‌ بنه‌مایه‌یل پیشمه‌فتن و گه‌شه‌وه‌پیداین ئابوورى هه‌رێم، وه‌لى وه‌ مه‌رجیگ  ئه‌و ده‌ورنیشانداین كومپانیایه‌یل تایبه‌ته‌ ته‌نیا مه‌یدانیگ یا كه‌رتیگ تایبه‌ت ئابوورى نه‌گریگه‌وه‌ جویر كه‌رت بازرگانى ك ئابوورى هه‌رێم وه‌ده‌سیه‌وه‌ ناڵنیگ، چوینكه‌ زوورم ئه‌و كومپانیایه‌یله‌ ك وجوود دیرن ل هه‌رێم، كه‌رت بازرگان كردنه‌سه‌ ته‌نیا سه‌رچه‌وه‌ى كاركردن، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش دوینیم نه‌خش یا ده‌ور كه‌رت تایبه‌ت زیاتر ها له‌ه‌رت بازرگانى، وه‌تایبه‌ت لایه‌ن بازرگانى ده‌ره‌كى ك حاڵه‌ت خراویگه‌ ئه‌را ئابوورى هه‌رێم و بویه‌سه‌ قورساییگ له‌بان شانه‌یلى، ئه‌ویش وه‌ سه‌به‌ب نه‌وین به‌رهه‌م نیشتمانى ئه‌را پڕه‌وكردن هه‌وه‌جه‌یل ناوخود هه‌رێم له‌لایگ و نه‌وین به‌رهه‌م نیشتمانى ئه‌را ركابه‌رى كاڵاى بیگانه‌ له‌ناو بازاڕ ناوخوه‌یى و نه‌وین یا كزى به‌رهه‌م نیشتمانى ئه‌را كلكردن(تصدیر) ئه‌را ده‌یشت وڵات، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش دوینیم ئابوورى هه‌رێم له‌لایه‌ن بازرگانى ده‌ره‌كى ك ته‌نیا پشت وه‌ هاورده‌(استیراد) به‌ساگه‌ ئه‌را زوورم هه‌وه‌جه‌یل وه‌تایبه‌ت خوارده‌مه‌نى و جنگ ك وه‌ نسبه‌ى (90%) له‌ده‌یشته‌وه‌ تیه‌ریه‌یگه‌ ناو هه‌رێم.

بیگومان ئى ره‌فتاره‌ له‌ زانست ئابوورى وه‌ دیارده‌ى له‌ده‌سچگن داهات مللى ناو بریه‌یگ  و هه‌ر ئى دیارده‌یشه‌ بووگه‌ مایه‌ى كیشانن دیارده‌یل تر خراو له‌ئابوورى هه‌رێم وه‌ ئه‌وه‌ك له‌لایه‌ن كومه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ تاكه‌یل و هاووڵاتیه‌یل بوونه‌ وه‌كاربه‌ر ئه‌را زوورم كاڵایه‌یل وه‌تایبه‌ت كاڵاى بیگانه‌ ك وه‌بى هویچ گرتیگ هاورده‌ كریه‌یگ و نرخ ئه‌را خوه‌ى دیارى ئه‌كا و سه‌رچه‌وه‌ى قانجازه‌ ئه‌را كومپانیاو ئابوورى وڵاته‌یل ده‌ره‌كى. له‌لایگ تریشه‌وه‌ ئى وه‌زعه‌ مه‌ترسى دروس ئه‌كا ئه‌را بان ئاسایش نه‌ته‌وه‌یى، وه‌تایبه‌ت له‌وه‌خت جه‌نگ و گرفت سیاسى و ئابوورى. هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش بایه‌سه‌ له‌بان حكوومه‌ت شیه‌وكردنیگ بنه‌ڕه‌تى زانستى وراسه‌قینه‌ ئه‌نجام به‌یگ له‌ سیاسه‌ت ئابوورى وه‌گشتى و سیاسه‌ت بازرگانى وه‌تایبه‌ت، ئه‌ویش ئه‌را ئه‌وه‌ك تاڕاده‌یگ هه‌رێم دویره‌و بكه‌فیگ  له‌و مه‌ترسیه‌یله‌ ك باسى كردیم.

حكوومه‌ت هه‌رێم له‌ڕاسى له‌ماوه‌ى گوزه‌یشت پشتگیرى فره‌یگ كه‌رت تایبه‌ت كردگه‌و كه‌مته‌رخه‌م نه‌ویه‌ له‌ى لایه‌نه‌وه‌، وه‌لى ئه‌را خاستركردن و نیشانداین نه‌خش ته‌واو كه‌رت تایبه‌ت، حكوومه‌ت هه‌رێم تویه‌نیگ  ئابوورى هه‌رێم له‌كه‌رت گشتیه‌وه‌ ئاڵشت بكا ئه‌را ئابوورییگ ك كه‌رت یا قه‌تاع تایبه‌ت ده‌ور زیاتر بوینیگ ، ئه‌ویش وه‌ ڕیه‌یله‌:

یه‌كه‌م: یارمه‌تیداین و هاوكاریكردن ئه‌را دامه‌زرانن كومپانیایه‌یل وه‌شیوه‌یگ قانوونى و بنه‌مایه‌یل زانستى ئابوورى له‌ڕى ده‌ركردن قانوون تایبه‌ت له‌ په‌رله‌مان كوردستانه‌وه‌ وه‌شیوه‌یگ ك پشتگیرى ته‌واو كه‌رت تایبه‌ت بكا له‌وه‌ر رووشنایى واقع ئابوورى هه‌رێم.

دویه‌م: هاوكاریكردن ماددى(دارایى) ئه‌را كومپانیایه‌یل تا ئه‌وه‌نه‌ك بتویه‌نن كارو چالاكى پرووژه‌ جى وه‌جى بكه‌ن، ئه‌ویش وه‌داین قه‌رز و ئاسانكارى بانكى.، ك له‌یوا بزانیم له‌ى لایه‌نیشه‌وه‌ حكوومه‌ت كه‌مته‌رخه‌م نه‌ویه‌و هه‌میشه‌ هه‌وڵ داگه‌ ئاسانكارى بانكى و دارایى دابین بكا ئه‌را زوورم كومپانیاو مه‌ردمه‌یل، وه‌لى وه‌داخه‌وه‌ زوورم ئى ئاسانكاریه‌یله‌ له‌ كه‌رت بازرگانى ده‌ره‌كى خریاسه‌ كار و بازرگانه‌یلمان قانجاز له‌ى هه‌له‌ كردنه‌ ئه‌را هاوردن كاڵاى بیگانه‌ ئه‌را ناو بازاڕه‌یل هه‌رێم.

سێیه‌م: ئاشكراس ك حكوومه‌ت هه‌رێم وه‌ده‌س دیارده‌ى بیكاریه‌وه‌ ناڵنیگ ، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش حكوومه‌ت تویه‌نیگ خوه‌ى له‌ى كیشه‌ قورتار بكا، ئه‌ویش وه‌ داین قه‌رز ئه‌را وه‌زیفه‌كاره‌یل حكوومه‌تى، یه‌یش كریه‌یگ له‌ڕى وزاره‌ت كارو كاروبار كومه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ ئه‌نجام بدریه‌یگ ، دى وه‌ى جووره‌ حكوومه‌ت هه‌رێم قورتارى بووگ له‌ مه‌سه‌له‌ى بیكارى ك ساڵه‌یلیگه‌ وه‌ده‌سیه‌وه‌ ناڵنیگ .

وه‌ى جووره‌ تویه‌نیم بویشیم له‌لایگه‌وه‌ حكوومه‌ت هه‌رێم قانجاز ئه‌كاو تویه‌نیگ له‌یه‌ولا وه‌ شیوه‌یگ  خاس و زانستى گه‌شه‌ به‌یگه‌ گشت كه‌رته‌یل ئابوورى هه‌رێم و كه‌رته‌یل كشتوكاڵ و پیشه‌سازى و گه‌شت وگوزار وه‌تایبه‌ت. له‌لایگ تریشه‌وه‌ كه‌رت تایبه‌ت(كومپانیا)یه‌یل قانجاز فره‌یگ كه‌ن و تویه‌نن له‌یه‌ولا ده‌ور بوینن و چالاكى داشتوون و جى وه‌جیكار زوورم پرووژه‌یل ئابوورى و كومه‌ڵایه‌تیه‌یل ئابوورى هه‌رێم بوون، وه‌ل ئه‌وه‌یشا ئى هه‌وڵیشه‌ سه‌ره‌تایگ بووگ ئه‌را گامناین وه‌ره‌و سستم ئابوورى سه‌رمایه‌دارى و بازاڕ ئازاد

سةركويونس

[ دوشنبه بیست و پنجم مهر 1390 ] [ 21:10 ] [ ناصر محمد كريم ]
  
زیانه‌كانی غازی كبریتیدی هایدرۆجین له‌پیشه‌سازیی نه‌وتدا
زیانه‌كانی غازی كبریتیدی هایدرۆجین له‌پیشه‌سازیی نه‌وتدا ‌ فه‌رهاد هه‌مزه‌ محه‌مه‌د‌ 7/10/2011
پێكهاته‌ی سه‌ره‌كی نه‌وتی خاو هایدرۆجینء كاربۆنه‌، به‌لام جگه‌ له‌م دوو ماده‌ سه‌ره‌كییه‌ كۆمه‌ڵێك ره‌گه‌زی تری تێدایه‌ به‌ رێژه‌ی جیاواز، یه‌كێك له‌وانه‌ گۆگرد (كبریت SULPHER)ه‌ كه‌ به‌ یه‌كگرتنی له‌گه‌لا غازی هایدرۆجیندا كبریتیدی هایدرۆجین دروست ده‌بێت.
سیفه‌ته‌كانی غازی كبریتیدی هایدرۆجین (H2S)
-1 غازێكی ژه‌هراوییه‌ هه‌مان پله‌ی ژه‌هری غازی سیانیدی هایدرۆجینی هه‌یه‌.
-2 بێڕه‌نگه‌.
-3 به‌ گڕێكی شین ده‌سووتێت.
-4 چڕییه‌كه‌ی (1،89 گرم/سم3) له‌ هه‌وا قورستره‌ بۆیه‌ هه‌میشه‌ له‌ شوێنه‌ نزمه‌كاندا كۆده‌بێته‌وه‌.
-5 له‌ئاودا ده‌توێته‌وه‌.
-6 ده‌بێته‌ هۆی داخورانی كانزاكان، بۆیه‌ پێش هه‌نارده‌كردنی نه‌وت له‌م غازه‌ پاك ده‌كرێته‌وه‌، چونكه‌ بوونی ده‌بێته‌ مایه‌ی داخورانء كونكردنی لووله‌ نه‌وتییه‌كان.
مه‌ترسییه‌كان
گه‌وره‌ترین مه‌ترسی ئه‌م غازه‌ دووچاربوونه‌ به‌ مردن ئه‌گه‌ر بڕێكی زۆری لێهه‌ڵبمژرێت، چونكه‌ به‌ تێكه‌ڵبوونی له‌گه‌ڵ خوێندا كار له‌ كۆئه‌ندامی مێشك ده‌كاتء هه‌ناسه‌دان ده‌وه‌ستێنێت، نیشانه‌كانی هه‌ڵمژینی غازی كبریتیدی هایرۆجین ئه‌مانه‌ن بریتین له‌ (سه‌رئێشه‌، سه‌رسوڕان، پژمین، خه‌واڵوبوون، وشكبوونه‌وه‌. هه‌ستكردن به‌ ئازاری لوتء قوڕگء گوێ).
بێگومان رۆژانه‌ كرێكارانی كۆمپانیای نه‌وت له‌ كه‌ركوك مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م غازه‌دا ده‌كه‌نء هه‌موو رۆژێك پێوانه‌ی رێژه‌كه‌ی ده‌كه‌ن، ده‌ریشكه‌وتووه‌ رێژه‌كه‌ (1ppm)ه‌ كه‌ ده‌كرێت له‌گه‌ڵیدا بژیت بێئه‌وه‌ی زیانێكی ئه‌وتۆ ببه‌خشێت. له‌سه‌ردمی ئینگلیزه‌كاندا بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی كاریگه‌ریی ئه‌م غازه‌ له‌سه‌ر كرێكارانء ئه‌ندازیاران به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی له‌ به‌شی ته‌ركیز كارده‌كه‌ن رۆژانه‌ بوتڵێك شیریان پێده‌درا بۆ نه‌هێشتنی كاریگه‌ریی غازی كبریتیدی هایدرۆجین.
پیشه‌سازیی نه‌وت بۆكه‌مكردنه‌وه‌ی كاریگه‌ریی غازی كبریتیدی هایدرۆجین به‌شی ته‌ركیزیان داناوه‌ كه‌ غازه‌كه‌ ده‌سوتێننء پاشان ره‌وانه‌ی كۆمپانیای غازی باكووری ده‌كه‌ن، له‌وێش ئه‌و بڕه‌ی كبریتیدی هایدرۆجین كه‌ تێیدا ماوه‌ به‌شێوه‌ی گۆگردی زه‌رد جیای ده‌كه‌نه‌وه‌و به‌مه‌به‌ستی بازرگانیی ده‌یفرۆشن. ئه‌وه‌ی ماوه‌ته‌وه‌ بیڵێین ئه‌م غازه‌ ترسناكه‌ ته‌نها له‌ نه‌وتی كێڵگه‌كانی سنوری شاری كه‌ركوكدا هه‌یه‌ له‌نه‌وتی به‌سره‌دا نییه‌.
ئه‌ندازیاری جیۆلۆجی 
                                           
[ شنبه بیست و سوم مهر 1390 ] [ 23:49 ] [ ناصر محمد كريم ]
کاريطةرى قةيرانى ئابوورى جيهانى لةسةر عيَراق و هةريَمى كوردستان كؤرِى بةرِيَز/فيدائةدين طةردى ئةندامى ذوورى بازرطانى ثيشةسازى هةوليَر

ثيَشةكى:

هةر لةسةرةتاى ميَذووة وة تا ئةمرِؤ كيَشة(نزاع) هةية لةنيَوان شارستانيةكان (حضارات) وة هةر يةكيَك لةو شارستانيانة ويستويةتى خؤى بسةثيَنىَ وة زالَ بىَ بةسةر ئةوى تر. وة سيستةمى ئابووريش يةكيَك بووة لة تةوةرةى ئةو كيَشة شارستانيانة.

ئابوورى و سياسةت:

ئابوورى و سياسةت دوو رِووى دراويَكن، ئابوورى لايةنيَكى طرنطى ذيان ثيَك ديَنيَت، زؤربةى طؤرِانكارية سياسى و شةرِ و ئاذاوة نيَوخؤيى و نيَو دةولَةتييةكان هؤكارةكانى ئابوورى ية. طةليَك هؤكار هةن كار لةئابوورى وولآت دةكةنو بارى سةقامطيرى ئابوورى تيَك دةدةن، بؤية ئابوورى بة بةردةوامى كيَشةو طرفتى هةية، ئيدارةى سةركةوتوو ئةوةية كة بتوانىَ بةرنامةو ثلانى وا دابرِيَذىَ كة كار بؤ سةقامطيرى ئابوورى بكا.

سيستةمى ئابوورى:

لةميَذووى نزيكى مرؤظايةتى دوو سيستةمى ئابوورى طرنط توانى رِؤلَى خؤى ببينىَ. كة ذيانى ئابوورى لةسةر بنةماكانيان رِيَك بخريَت ئةوانيش سيستةمى ئيشتراكى و سيستةمى سةرمايةدارى ية.

سيستةمى ئيشتراكى: حكومةت رِاستةوخؤ بةشدارى لةضالاكى ئابوورى دةكات و طرنطى بؤ كةرتى تايبةت ناميَنىَ. دةبىَ هةموو كةس لةضوارضيَوةىكةرتى طشتى دا بؤ حكومةت كار بكات وةبةثيَى ثيَويستيةكانى داهاتى لىَ دةست بكةويَت.

وة سيستةمى سةرمايةدارى: كةثيَى دةلَيَن ئابوورىبازارِ يان ئابوورى ئازاد، يان بازارِى ئازاد. بةثيَى ئةو سيستةمى ضارةنووسى ئابوورى دةدريَتة دةست كةرتى تايبةت، وة رِؤلَى حكومةت رِةخساندنى ذينطةى لةبار بؤ ثشتطيرى كةرتى تايبةت، وة رِؤلَى حكومةت رِةخساندنى ذينطةى لةبار بؤ ثشتطيرى كةرتى تايبةت و ئاسانكارى و دةركردنى ياساى ثيَويست بؤ بةرةو ثيَش بردنى تواناى مرؤيى و هاريكارى كردنى، وة لةسةرةتا رِؤلَى حكومةت كز بوو بةلَكو حكومةت بةهيض شيَوةيةك دةستى لةكاروبارى ئابوورى وةرنةدةدا. هةروةكو (أدم سميث) ى ئابوورى ناس كة ئةو رِؤلَة دةست نيشان دةكا (ليَى طةرِىَ كار بكا، ليَى طةرِىَ برِوا). لةبةر ئةوة لةذيَر سايةى ئةو سيستةمة كؤمةلَيَك كؤمثانياو كارطةو بانك دروست بوون كة كاريان دةكرد بؤ هيَنانة دى قازانج و بةرذةوةنديةكانى خؤيان. وة لةنيَوان خؤشيان ثيَشبرِكىَ (منافسة) بكةن. وةجارى واش هةبووة كة يةكتر بطرن و كؤمثانياى طةورةتر دروست بكةن .

قةيران – تةنطذةى ئابوورى:

سيستةمى ئابووريةكان زؤرجار توشى قةيرانى ئابوورى دةبن. وةهةنديَك لةو طيروطرفتانة كاتى يةو زووتيَدةثةرَىَ وةهةنديَكى تريش دريَذخايةنن و كاردةكةنة سةر ولآت و كؤمةلَ تادةطاتة خيَزان و خودىتاكة كةسى. وة لةسيستةمى ئابوورى سةرمايةدارى سةرِةرِاى ئةوةى كةكةرتى تايبةت هؤكاريَكى طرنطى ثيَشكةوتنى ئابوورية بةلآم طةلىَ جاريش هؤكارة بؤ ثةيدابوونى قةيرانى ئابوورى. كة ناتوانىَ خؤى ضارةسةرى بكا ثةنا دةباتة بةر حكومةت بؤ ضارةسةركردنى.

قةيرانى ئابوورى ضية؟ قةيرانى ئابوورى تيَك ضوونى لةناكاوى (توازن اقتصاد) لةنيَوان (انتاج) وةبةرهيَنان لةطةلَ (استهلاك) بةكاربردن.

قةيرانى ئابووريةكان... لةميَذووى سةدةى رِابردوودا طةورةترين قةيرانى ئابوورى لةسالَى 1929 لة ئةمريكا رووى داكةثيَى دةلَيَن شكست هيَنانى طةورة. كة بووة هؤى تيَك ضوونى ئابوورى ويلايةتة يةكطرتوةكانى ئةمريكاو رِوةستانى كارطةكان لةبةرهةم هيَنان وة ئالَؤزبوونى طوزةرانى و خةلَك لة دةست دانى ئيش و كارةكانيان. وةتواناى شتومةك كرينيان نةما توشى هةذارى و كةم دةرامةتى بوون. وة هةروةها دةيان بانك (افلاسى) يان كرد. وة ئةو شكست هيَنانة بووة هؤى ئالَؤزى سيستةمى ئابوورى جيهان. وةقةيرانى سالَى 1929 بووة هؤى ئةوةى كةضاو بةتيؤرى (ادم سمث) بخشيَننةوة كة دةى طوت نابيَت دةولَةت دةستلة كاروبارى ئابوورى وةربدات. لةبةر ئةوة حكومةتى امريكا لةقةيرانى 1929 ناضار بوو دةست لة كاروبارى ئابوورى وةربدا بؤ رِاطرتنى ئةو قةيرانة. وة تيةرى ترثةيدا بوو يان بانطةوازى تر ثةيدا بوو بؤ دةست تيَوةردان لة لةلايةن حكومةت وة (كينز) ئابوورى ناس يةكيَك بوو لةثشتطيرى كةرانى (تدخل) وة لةسةدةى رِابردووزؤر قةيرانى تر رِووى دا بةلآم بةقةبارةى قةيرانى سالَى 1929 نةبوو.

كيَشةى دارايى ئيَستا: ئةو قةيرانة ئابوورى يةو دارايى يةى ئيَستا كة لةئةمريكا و جيهان رووى داو روو دةدا كيَشةيةكى ئالَؤزة زؤر هؤكارى هةية (قةرزارى ئةمريكا- نةفةقاتى سوثايى ئةمريكا – عملة بدون غطاء). بةلآم هؤكارى سةرةكى (الرهن العقارى) :- لةولايةتة يةكطرتوةكانى ئةمريكا- بوارى بةرهةم هيَنان (استثمار) لةثرؤذةى عةقارى قازانجى باش و خيَراي هةبوو لةم سالآنةى دووايدا، كةواى كرد كؤمثانياكان بةزؤرى روو لةبةرهةم هيَنان لةو بةشة بكةن- وة ثارة بةقةرز بةسودى زؤر لة بانكةكان وةربطرن. وة بانكةكانيش. بةبىَ رِةضاو كردنى طرنتى تةواو بؤ دانةوةى ئةو قةرزانة. وةيان بايةخ دان بة (جدوى اقتصاد)ى ئةو ثرؤذانة. وةثاش ئةوةى نرخى عةقارات لة ئةمريكا دابةزى كؤمثانياكان و خةلَكى ترى تاكة كةسيش نةيانتوانى قةرزةكانى كة ثيَويستة بدةنةوة لةكاتى خؤى, بيدةنةوة بانكةكان. وةبانكةكانيش قةرزارى بانكى تر بوون نةيان توانى ئيلتزاماتى خؤيان جىَبةجىَ بكةن. تا واى ليَهات قةيرانى كةمى ثارة لةدواتر افلاس بوونى هةنديَك بانكةكانى ئةمريكا و كؤمثانياكانى وة هةنديَك لةبانكانة ناوبانطى تةواويان هةبوو وةك (ليمان براذرز) كة ماوةى سةدةو نيويَكة كاردةكا وةشكستى نةها نابوو لةسالَى 1929 بةلآم شكا افلاسى كرد.نةبوونى متمانةو ترس: متمانمان بةسيستةمى ئةو بانكانة لةطةلَ ثةيدابوونى ترس لةنيَوان سةرمايةداران و بةرهةم هيَنانةران خاوةن ثشكةكان (أسهم) واى كرد كة هةولَ بدةن سةرمايةكانيان لةبانكةكان داوا بكةن. وة نةبوونى (سيولة) ثارةش ئةو قةيرانةى طةورةتر كرد.

وةنةبوونى ثةيوةندى دارايى لةنيَوان بانكةكانى ئةمريكا لةلايةك لةطةلَ بانكةكانى ترى ئةوروثا و ئاسيا و ولآتانى تر. قةيرانةكة بووة بةقةيرانيَكى ئابوورى جيهانى.

لةبةر ئةوةوى سةركردايةتى سياسى ولآتانى جيهان بةثةلة بةدواى ئةو قةيرانانة واتا ئيَستاش هةروةكو لة دةزطاكانى رِاطةياندن ديارة. كة حكومةتى ئةمريكا 700 مليؤن دؤلارى تةرخان كرد بؤ تةطذةية وة ئةوروثاش راستةخؤ هاوكارى بانكةكان دةكات. وة هةروةها يابان دةولَةتانى تري شكة (سيولة) ثارةيان وةك (دعم) يَك بؤ بازارِةكان بانكةكان بةثىَ ى ثيَويست ئامادة كرد.وة ئةو قةيرانةش بؤتة هؤى زةرةروزيانيَكى زؤر بؤ هةنديَك لوبانك كؤمثانياو سةرمايةداران.

هةنديَك بيرو رِا دةربارةى ئةو قةيرانة:

لةبةر ئةوةى قةيرانةكة طةورةية بيرو رِاى جياواز هةن بؤ ليَكدانةوةو شيكردنةوةى لةوانة:- ئةوانةى ئابوورى ئيشتراكى زالة بةسةر بيريان. واليَكدةدةنةوة كة ئةو قةيرانة شكستة بؤ سيستةمى ئابوورى سةرمايةدارى وة ثاش طةزبوونةوةية لةبيروبؤ ضونى ئةو سيستةمة. وةباشترين بةلَطةشيان ئةوةية كة دةولَةت رِاستةوخؤ هةلَسا بةبةشدارى بوونى لةو تةنطذةية.

بةلآم خاوةن بيرورِاى ئيسلامى – شيكردنةوةيان بؤ ئةو قةيرانة. سيستةمى ئابوورى ئيسلامى بةباشتيرين سيستةم دادةنيَت ضونكة ريَطة دةدات بةكةرتى تايبةت كةئيشو كارى خؤى بكات. وة ريَطةش بةدةولَةت دةدات كة بةثيَى ثيَويست بؤ بةرذةوةندى طشتى دةست لةكاروبارى ئابوورى وةربدات. وة هةروةها ئةوان ئةو (قائدة) سودى بانكةكانيش بةهؤيةكى سةرةكى ئةو قةيرانة دادةنيَت.

بؤضونيَكى ترى ئةوروثى كة فةرةنسا سةركردايةتى دةكات ئةويش (تدخل) ى تةواوى دةولَةت وة كرينى ثشك (سهم) لةهةنديَك لةبانكةكان وة دامةزراندنى سيستةمى نوىَ ى ئابوورى جيهانى. هةنديَكى تر واى بؤ دةضن كة ئةمريكا ضى تر نابىَ (تةنها جةمسةر) قطب الواحد بىَ لةئابوورى جيهان. بةلَكو دةبىَ جةمسةرى تر (اقطاب) ى تر ثةيابىَ (متعدد الاقطاب). وةخةلَكى تريش هةن باوةريان واية كة ولايةتة يةكطرتوةكانى ئةمريكا (متعمد) ة بةئةنقةست ئةو قةيرانة ثةيدا كرد دذى ئةوروثا و يابان و كة يةكيَتى ئةوروثائيمكانيةتى زؤرى هةية داراى مرؤيى. وة هةروةها يابان خاوةن هيَزيَكى ئابووريةز ئةمركيا دةيةوىَ شكستيان ثىَ بيَنىَ.

بؤ ضوونى تريش ئةوةية كة ئةمريكا دةيةوىَ بةو قةيرانة نرخى نةوت دابةزيَنىَ.

سةرؤكى (صندوق النقد الدولى) دومنيك شتراوس دةلَىَ:-

(سيستةمى داراى جيهان لةسةر ليَوارى رووخانى تةواوة).

ئةميندارى طشتى نةتةوة يةكطرتوةكان دةلَىَ:-

(تةنطذةى دراى تهديدة بؤؤ طوزةرانى بة ملياران خةلَك لة جيهان بةتايبةتى ئةوانةى هةذارن).

سةرؤكى بةنكى دةولى روبرت زوليك دةلَىَ:-

ئةو قةيرانة بةخراثى كاردةكاتة سةر دةولةتى (نامية).

سةرؤكى ئةمريكا جؤرج بوش دةلَىَ:-

ئةو تةنطذةية شتيَكى ترسناكة (خطر) لةسةر ئابوورى ئةمريكا.

هوشيار زيَبارى: ئوميَد دةكا كة ئةو قةيرانة ئابوورية نةبيَتة هؤى كشانةوةى سوثاى ئةمريكا لة عيَراق. ضونكة دةلَىَ ئةو يشيانى لةدواية

كاريطةرى قةيرانى ئابوورى لةسةر عيَراق و هةريَمى كوردستان:

بؤئةوةى بضنة بنج و بنةوانى ئةو كاريطةرية دةبىَ بزانين سياسةتى ئابوورى عيَراق ضؤنة وة دةورى بانكةكان و بازارى دراو (بورصة- سوق الاوراق المالية) ضية؟

سياسةتى ئابوورى: بةثىَ ى ماددةى 107 لة دةستوورى عيراقى برِطةى يةكةم دانانى سياسةتى ئابوورى و بازرطانى لةعيراق (حصر) ة بةسةدةلآتى اتحادى وة بةثىَ ى برِطةى 3 لةهةمان ماددة دانانى سياسةتى نقدى دروست كردنى بنكى مركزى حصرة بةسلطهى اتحادى. ئةوةى ليَرة مةبةستة هةريَمى كوردستان دةبىَ ثابةندبىَ  بةسياسةتى ئابوورى بازرطانى نقدى دةسةلآتى اتحادى. بةرِاى من هةنديَك جار دانةرانى سياسةتى ئابوورى لة دةسةلآتى اتحادى رِةضاوى بارى ئابوورى هةريَم ناكا. بؤ نموونة سياسةتى بنكى مركزى عيراقى بةرِاكيَشانى ثارة لةبازارةكان بؤ ضارة سةركردنى هةلَئاوسان (تضخم) خزمةتى ئابوورى هةريَمى كوردستانى نةكرد. ضونكة واى كرد ثارة لةبازارِنةميَنىَ بةدانى سود تا 21 %. لةوانةية ئةو سياسةتة بؤ بةغدا لةباربىَ ضونكة ثرؤذةى وةبةرهةم هيَنان ( استثمارى) لةبةربارودؤخى ئةمنى كةمة. بةلآم ئيَمة لةهةريَمى كوردستان ثيَويستيمان بةثارة هةية بؤ بوذاندنةوةى ئابوورى ثرؤذةى بةرهةم هيَن.

لةبةر ئةوةى من واى بةباش دةزانم كة ئيَمة وةكو هةريَم بةشدارى بكةين لةطةلَ (سلطة اتحادى) لةدانانى سياسةتى ئابوورى ئةويش بةبةشدارى لةوليذنانة ئةم سياسةتة دادةريَذن.بةلآم بةنسبةت بانكةكان كة ئةو قةيرانة كة ثةيوةندى بة ئةوانةوة هةية لةطةلَ كؤمثانياى (تأمين). ئيَمة لةعيَراقو هةريَمى كوردستان بانكى حكوميمان هةية لةطةلَ بانكى ئةهلى – كةرتى تايبةت حكومى- بنك مركزى- لةطةلَ بانكى رةشيد و رافيدين. لةهةوليَر بانكى مركزى و دوو بةريَوةبةرايةتى طشتى بانكى رةشيد و رافيدةين مان هةية هةر لةثاش سالَى 1990 هةردوو بانكى رةشيدو رافيدين لةدةرةوةى عيَراق ئيش و كارةكانيان راوةستيَنرا تا ئيَستاش واتا رافيدين و رةشيد كة هةريةكةيان 12 لقى هةية لةهةوليَرو شارو شاروضكةكان ئيش و كارى ناوةخؤ دةكةن لة دابةشكردنى موضةى فةرمانبةران كارة ترى هاولآتيان لةناوةخؤ بةلآم ئيشى دةرةكى واتا كردنةوةى) (LC كة بؤ بازرطانى ثيَويستة ناكةن.

ئةوة لةلايةك لةلايةكى ترةوة نتةبوونى رِؤشنبيرى بانك لةلايةك هاوولآتيان وة بةرثابوونى ئةوشةرِانةى كة لةعيَراق دروست بوون واى كرد كة خةلَكيَكى زؤر ثارةكانيان لةبانكةكان نةبىَ بةلَكو لاى خؤيان داى دةنيَن لةبةر نةبوونى متمانة. بةلآم بانكةكانى كةرتى تايبةت واتا بانكى ئةهليةكان كة ذمارةيان لة هةوليَر 21 بانكة. ئةوانيش دةتوانم بلَيَم كارةكانيان تةنها (حوالة) كردنى ثارةية لةطةلَ هةنديَك ئاسانكارى تر. وة بةشدارى راستةقينة ناكةن لة بوذانةوةى ئابوورى. وة هةروةها ثةيوةندى بانكةكان بةطشتى (حكومى و ئةهلى) بةبانكةكانى دةرةوة نية لةرووى مامةلةكردن وة ئيمكاناتيشيان كةمة لةبةر ئةوة قةيرانة ئابوورى جيهانى كارطةرى لةسةر بانكةكانى عيَراق و هةريَمى كوردستان نية. لةبةر نةبونى سيستةمى بانكى ثيَشكةوتوو.

بةلآم بازارِى دراو (بورصة). ئةو بازارةية كة لةبةغدا هةية دةتوانم بلَيَم بازاريَكى ناوخؤية وةبةشى سةرةكى بةرهةم هيَنةكان (مستثمر) عيراقين ئةوة لةلايةك وةلةلايةكى تر لةبةر بارودؤخى ئةمنى لةبةغدا ثشكةكان (ئةسهم) نرخى كةمترة لةنرخى حةقيقى خؤى لةبةر ئةوة قةيرانة كاريطةرى نةبوو لةبازارى دراويش. بةلآم  ئةو قةيرانة كاريطةرى خؤى هةية لةسةر نرخى نةوت وة عيراقيش ولآتيَكى داهاتى سةرةكى نةوتة. هاتنة خوارةوةى نرخى نةوت كاردةكاتة سةر بودجةى عيراق و هةريَمى كوردستانيش لةبةر ئةوةى قةيرانة ناراستةوخؤ كاردةكاتة سةر ئابوورى عيراق بةهؤى نةوت دابةزين.

وةلةلايةكى ترةوة سيستى ئابوورى جيهانى كاريَكى ناراستةوخؤ دةكاتة سةر ئابوورى عيراق و هةريَمى كوردستان وة ئةوةش لةبةرذةوةندى ئيَمة نية.وةبةرِاى من ئةو سستية لة ئابوورى جيهان دةبيَتة هؤى ئةوةى كة (مستثمر) كةمتربن لةعيراق و هةريَمى كوردستان.

ثيَشنيار:

- حكومةتى هةريَمى كوردستان هةولَ بدا ثارة بيَنيَتة بازةكانى كوردستانبؤ كةمكردنةوةى كارى سستى ئابوورى جيهان لةسةر هةريَم. ئةويش بةدانى ثارة بةثرؤذةى بضووك. مام ناوةندى بةقةرز.

-هةولَدان وةبةرهيَنان بكرىَ لةثرؤذةى كشتوكالَى و ثيشةسازى وة وابكرىَ كة (اكتفاء ذاتى) لةكشتوكالَ بكةين بؤ ثالَثشتى (امن الفذاءي).

- كةمكردنةوةى وةبةرهيَنان (استثمار) لةعقارى. ئةو بورصةى كة دروست دةكرىَ واى لىَ بكرىَ خزمةتى دروست كردنى ثرؤذةى ئينتاجى بكا.

- دانانى ريَنماى تةواو(ضوابط) بؤ دانى قةرز لةبانكةكان . وةهةروةها ضاوديَرى بازارى كرِين و فرؤشتنى ئوتومبيَل تا قةرزى واى لىَ ثةيا نةبىَ كة نةتوانريَت بدريَتةوة وةك سالَى1983 ضونكة دةبيَـة تةنطذةيةك لة ئابوورى هةريَمى كوردستان. وةطيروطرفتى كؤمةلآيةتيش.

- كةم كردنةوةى سوود (فوائد) لةبانكةكان ضونكة خزمةتى ثرؤذةى ئابوورى ناكا سوودة زؤرانة. بةلَكو خةلَكيَكى زؤر ثاشة كشة دةكةن لةبةر نسبة زؤرى فوائد.

- بةنسبةت خاوةن ثارةكان.وابةباش دةزانم كة ثارةيان يةك جؤر نةبيَ بةلَكو دينارو دؤلارو يؤر و زيَرِ ضونكة ئةطةر نرخى يةكيَك نزم بووز ئةوى تريان بةرز دةبىَ.             

[ پنجشنبه بیست و هشتم بهمن 1389 ] [ 12:42 ] [ ناصر محمد كريم ]
گه‌وره‌كان بێكارن، مندالان كارده‌كه‌ن

گه‌وره‌كان بێكارن، مندالان كارده‌كه‌ن ‌ ئالا كه‌مال‌ 28/9/2011
كاركردنی مندالانء ئه‌و ئاكامه‌ خراپانه‌ی به‌ دوای خۆیدا كێشی ده‌كات بۆ ناو كۆمه‌ڵگه‌، كیشه‌یه‌كی رووخێنه‌ره‌ له‌ڕووی ئابووری، كۆمه‌لایه‌تیء ته‌ندروستییه‌وه‌. كاركردنی مندالانی خوار ته‌مه‌ن 18 ساڵ له‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌ماندا سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ منداڵه‌كه‌ قوربانیی یه‌كه‌م ده‌بێتء تووشی نه‌خۆشیء گێچه‌ڵ پێكردنی سێكسیء جه‌سته‌ییء له‌فزیء ده‌روونی ده‌كات، له‌ هه‌مانكاتدا دژی جاڕنامه‌ی جیهانی مافه‌كانی مرۆڤیشه‌، به‌ تایبه‌تی مافه‌كانی مندالان.
به‌پێی ئاماری رێكخراوی كاری نێوده‌وڵه‌تیی ساڵی 2002 به‌ڕێژه‌ی 46%ی مندالانی جیهان كارده‌كه‌ن، واته‌ 246 ملێون له‌ ته‌مه‌نی 5-17 ساڵیدا كارده‌كه‌ن.
دیارده‌كه‌ له‌جیهاندا
ئه‌و ژماره‌یه‌ش به‌م شێوه‌یه‌ به‌سه‌ر ئاسته‌ جیاجیاكانی راده‌ی خوێنده‌وارو نه‌خوێنده‌وار، هه‌روه‌ها جۆری كاره‌كانیاندا دابه‌شبوون له‌ جیهاندا:
120 ملیۆن وازیان له‌ خوێندن هێناوه‌و كارده‌كه‌ن.
130 ملیۆن كارده‌كه‌نء ده‌شخوێنن.
179 ملیۆن له‌ كاره‌ مه‌ترسیداره‌كاندا كارده‌كه‌ن.
111 ملیۆن له‌وانه‌ی كارده‌كه‌ن ته‌مه‌نیان خوار 15 ساڵه‌.
127 ملیۆن منداڵ له‌ولاتانی ئاسیاو باسنیك كارده‌كه‌ن، واته‌ رێژه‌ی 60%ی مندالانی ده‌ستبه‌كار له‌ جیهاندا. به‌پله‌ی یه‌كء به‌پله‌ی دوو له‌ئه‌فریقا 48 ملیۆن منداڵ كه‌ ده‌كاته‌ 23%ی منداڵی ده‌ستبه‌كار له‌ جیهاندا.
به‌پله‌ی سێ له‌ ئه‌مریكای لاتین 17,4 ملیۆن واته‌ 8%ی منداڵی ده‌ستبه‌كاره‌ له‌جیهانداو پله‌ی چواره‌م له‌ خۆرهه‌لاتی ناوه‌ڕاستء سه‌رووی ئه‌فریقا 13,4 ملیۆن، واته‌ 6%ی منداڵی ده‌ستبه‌كاره‌ له‌ جیهانداء رێژه‌ی 2,5% له‌ ولاته‌ پیشه‌سازییه‌كاندایه‌.
له‌سه‌ره‌تای دامه‌زراندنیه‌وه‌، رێكخراوی كاری نێوده‌وڵه‌تیی گرنگیی به‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی كاری مندالان داوه‌ء نه‌هێشتنی ئه‌م دیارده‌یه‌ی كردۆته‌ به‌رنامه‌ی كاری هه‌میشه‌یی خۆی. ولاتانی ئه‌ندام له‌و رێكخراوه‌دا 129 ولاتنء 17 له‌ ولاته‌ عه‌ره‌بییه‌كان تیایدا ئه‌ندامنء عیراقیش یه‌كێكه‌ له‌و 17 ولاته‌. به‌رده‌وام له‌كۆنگره‌ گشتییه‌كانی رێكخراوه‌كه‌دا چه‌ندین بڕیارو پێشنیازو راسپارده‌ به‌رز ده‌كرێـته‌وه‌ بۆ كاركردن له‌سه‌ری. ولاتانی ئه‌ندامیش مولزه‌من به‌جێبه‌جێكردنی هه‌موو بڕیارو راسپارده‌و پێشنیازه‌كانه‌وه‌.
مندالانی ده‌ستبه‌كار له‌كوردستان
رێژه‌ی كاركردنی مندالان له‌كوردستاندا به‌پێی ئه‌و راگه‌یاندنه‌ی وه‌زاره‌تی كارو كاروباری كۆمه‌لایه‌تی له‌ 26ی كانوونی یه‌كه‌می 2010 ئاشكرای كرد، له‌ ئاكامی رووپێوییه‌ك له‌سه‌ر كاركردنی مندالان كه‌ به‌ هاوكاریی رێكخراوی منداڵپارێزی كوردستان ئه‌نجام دراوه‌ به‌م شێوه‌یه‌ بوو:
له‌ هه‌ولێر  هه‌شت هه‌زارو 407 مندالا كارده‌كه‌ن، واته‌ به‌ڕێژه‌ی 67,3%ی ده‌ستیكار.
له‌ سلێمانی دوو هه‌زارو 715 منداڵ كارده‌كه‌ن، واته‌ به‌ڕێژه‌ی 21,7%ی ده‌ستیكار.
له‌ دهۆك یه‌ك هه‌زارو 358 منداڵ كارده‌كه‌ن، واته‌ به‌ڕێژه‌ی 10,8%ی ده‌ستیكار.
هه‌روه‌ها رایگه‌یاندووه‌ كه‌ كاری مندالان به‌ڕێژه‌ی 16% كه‌می كردووه‌ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ساڵی 2007دا.
ئه‌میر سڵێوه‌ راوێژكاری كار له‌وه‌زاره‌تی كارو كاروباری كۆمه‌لایه‌تی ئاماژه‌ی به‌بوونی 12 هه‌زار منداڵی ده‌ستبه‌كار كردووه‌ كه‌ له‌خوار ته‌مه‌نی 15 ساڵه‌وه‌ كار ده‌كه‌ن. هه‌روه‌ها ئاماژه‌ی به‌ چۆنێتی دابه‌شبوونی ئه‌و مندالانه‌ش كرد به‌سه‌ر كاری قورسء سوكدا به‌م شێوه‌یه‌ی لای خواره‌وه‌.
سێ هه‌زارو 851 منداڵی خوار ته‌مه‌نی 15 ساڵ كاری قورس ده‌كه‌ن له‌ هه‌رێمی كوردستاندا، له‌و ژماره‌یه‌ش هه‌زارو 668 منداڵیان له‌وانه‌ن كه‌ خوێندنیان به‌ جێهێشتووه‌، سێ هه‌زارو 493 منداڵ به‌ درێژایی ساڵ كارده‌كه‌ن.
بۆچی كه‌س رۆڵی خۆی نابینێت؟
ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدایه‌ كه‌ بودجه‌ی كوردستان 17%ی بودجه‌ی گشتیی عیراقه‌، واته‌ 13 تریلۆن دیناری عیراقی كه‌ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ولاتانی دراوسێ چه‌ند جارێك زۆرتره‌، له‌گه‌ڵ زۆریی دانیشتووانه‌كه‌یاندا، هێشتا باری بژێوی ئه‌وان زۆر باشتره‌و رێژه‌ی مندالانی ده‌ستبه‌كار زۆر كه‌متره‌.    
ئه‌سكه‌نده‌ر خان نوێنه‌ری یونسێف له‌ عیراق له‌ لێدوانێكدا بۆ رۆژنامه‌ی (شرق الاوسگ) له‌ 24ی ئابی 2011 رایگه‌یاند: سێ ملیۆنء 500 هه‌زار منداڵی ده‌ستبه‌كار له‌عیراقدا هه‌یه‌و له‌ خوێندن دابڕاون. له‌و ژماره‌یه‌ش 750 هه‌زاری نه‌چۆته‌ پڕۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌.
لێره‌وه‌ ده‌ڵێم كوا یاسای كارو ده‌سته‌به‌ری كۆمه‌لایه‌تی؟ ئه‌ی كوا به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی توندوتیژیی خێزانیی؟ ئه‌ی رۆڵی حكومه‌تء رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نیء راگه‌یاندن كوا؟ بۆچی كه‌س رۆڵی خۆی نابینێت؟

[ سه شنبه هفتم دی 1389 ] [ 15:18 ] [ ناصر محمد كريم ]
 
دووبەرەکیی واتە داڕمان
دووبەرەکیی واتە داڕمان ‌ گۆردن بڕاون* و: کوردستانی نوێ‌ 29/9/2011
لەم ھاوینەدا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا سیاسەت لەھەمبەر ئابووریدا باڵادەست بوو، کاتێک کۆنگرێسء سەرۆک ئۆباما نەیانتوانی لەسەر باجەکان یان ھەقدەست یاخود کورتھێنانی بودجە یان ھاندەرەکانی وەبەرھێنان رێکبکەون. ھەروەک سەرکردەکانی ئەوروپا توشی ئیفلیجی ھاتن لەگەڵ دوورخستنەوەی قەرزدانەوەو دابەزاندنی بەھای دراوو کورتھێنانء ھانداندا. لەدوای سەپاندنی سودێکی نێگەتیڤ بەسەر قەرزەکانء لەچاپدانی دراوو دراوخستنە بازاڕو پشتگیریی بانکە بازرگانییەکان، پێدەچێت پارێزەرەکانی بانکە ناوەندییەکان لەگشت شوێنێکدا (بەم دواییەش بێرنانی سەرۆکی بانکی یەدەکی فیدراڵی ئەمریکا) گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە ئەوانیش ھەر ھێندە رێوشوێنیان لەدەست دێت. لە ئاکامدا ئەمڕۆ خەڵکانێکی بەژمارە کەم گازندەی ئەوە دەکەن کەدنیا جارێکی دیکە بەبێ جڵەو بەدەستێک بەرەو داڕمان دەچێت.
ھیچ شتێک ئاسایی نایەتە بەرچاو
لە راستیدا ئەو گفتوگۆیەی بەر لەھاوین کرا لەبارەی بەرەنگاربوونەوەی (واقعێکی ئاسایی نوێ)ی گەشەی سستەوە دواجار چارەسەر کرا. ئێستا ھیچ شتێک ئاسایی یان سروشتی نایەتە بەرچاو. چونکە بڕیارە پڕکەندو کۆسپەکان، نشوستیان ھێناوە. مەزەندەش دەکرێت دنیا بەھۆی دەستەوەستانیی بەرامبەر رێککەوتن لەسەر بازرگانیی جیھانیی یان گۆڕانی کەشوھەوا یاخود گەشە یان گۆڕانکاریی لەسیستمی داراییدا، مەزەندە دەکرێت سەرلەنوێ بەرەو سوڕێکی نوێی رێوشوێنی پارێزگاریی بڕوات، وەکو کیبڕکێ لەسەر دابەزاندنی بەھای دراوو بەرپاکردنی جەنگی دراوو سەپاندنی کۆتء بەند بەسەر بازرگانییء سەرمایەدا.
بەڵام ئێستا کاتێکی گونجاو نییە بۆ بەزین، چونکە ئەو وڵاتانەی دەڵێن ھەر ھێندەمان لەدەستدێت لە راستیدا بەو مانایەیە کە بەتەنیا ھەر ھێندەیان لەدەست دێت. ھەنگاونانیشی بەرەو گەشەیەکی بەردەوامء خستنەگەڕی ھێزی کار تەنیا بەزنجیرەیەک دەستپێشخەریی نیشتیمانیی بۆ یەکجار نابێت بەڵکو بەھاوئاھەنگی سیاسەتەکانی دنیا دەکرێت.
لەمانگی نیسانی ساڵی 2009 ئەمە ئامانجەکە بوو کاتێک گروپی 20 سێ ئەرکی سەختی بۆ خۆی دەستنیشانکرد. لەم رووەوە ئەرکی یەکەم کە بریتی بوو لە رێگرتن لەرودانی نەھامەتی جیھانی جێبەجێ کرا، ئینسانیش پێویستە دوو ئەرکی دیکە (رێککەوتنێکی گەشەی پاڵپشت بە چاکسازی سیستمی دارایی جیھانی) بخرێنە نێو بڕگە سەرەکییەکانی ئەجێندای گروپی20وە.
دۆزینەوەی رێبازێکی ھاوئاھەنگ بۆ مامەڵەکردن
بەپێی خەمڵاندنی سەندوقی دراوی نێودەوڵەتی لەساڵی 2010دا، دۆزینەوەی رێبازێکی ھاوئاھەنگی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵا سیاسەتەکانی ئابووریی گشتی و بازرگانی و سیاسەتی بونیاد گەرایی، دەکرێت گەشەیەک بەڕێژەی 5,5% لەکۆی بەرھەمی خۆماڵی جیھان بەدی بھێنێت و نزیکەی   25 تا 50  ملیۆن دەرفەتی کار بڕەخسێنێت و 90 ملیۆن کەس لەدەست ھەژاری رزگار بکات، بەڵام ئەمڕۆ لە ھەرکات زیاتر رێککەوتنی گەشەی جیھانی پێویست ترە، ئەویش بەھۆی ئەو کێشە بونیادییانەوە کە ئابووری جیھان بەدەستیانەوە گیرۆدە بووە لە پاڵا تێکچوونێکی گەورەی ھاوسەنگی لە نێوان بەرھەمھێنان و بەرخۆریدا. رەنگە سەیر بێت کە گەورەترین قەیرانی دارایی لەدوای سییەکانی سەدەی بیستەوە واوەسف بکرێت کەنیشانەی کێشەیەکی گەورەترە، بەڵام کاتێک مێژوو نووسان ئاوڕێک لە رووداوەکانی رابردوو دەدەنەوە بەتایبەتی شەپۆلی جیھانیبوون دوابەدوای ساڵی 1990 (کەنزیکەی دوو ھەزار ملیۆن بەرھەمھێنەری تازەی ھێنایە نێو ئابووریی جیھانەوە)  ئەوا بۆیان دەردەکەوێت کە لەساڵی 2010 دا خاڵێکی وەرچەرخان ھەبووە، چونکە بۆیەکەم جارە بەدرێژای 150 ساڵا خۆرئاوا (ئەمریکاو یەکێتی ئەوروپا) پلەی یەکەم لە پیشەسازیء بەرھەمھێنانء ھەناردنەدەرەوەء بازرگانی و وەبەرھێنان، بەقازانجی باقیی جیھان لەدەست بدەن.
بگرە قەوارەی بازاڕە بەرخۆرییەکانی سەدەی بیستء یەک دەگاتە دووھێندەی قەوارەی بازاڕەکانی ئەمریکا، بەڵام ئەمڕۆ پشت بەیەک بەستنی ئاڵوگۆڕ لە نێوان خۆرئاوا و ئاسیادا ھەر بەردەوامە، چونکە تا ئێستا دوو لەسەرسێی ھەناردەکانی ئاسیا بۆ خۆرئاوا دەڕوات، بازرگانی نێوان وڵاتانی باشووریش تەنیا رێژەی 20%ی ئاڵوگۆڕی جیھانی پێک دەھێنێت، یاخود بەواتایەکی دیکە، دەساڵا لەمەوبەر داینەمۆی ئەمریکا دەیتوانی ئابووریی دنیا پاڵا پێوە بنێت، کەچی دوای دەساڵی دیکە وڵاتانی بازاڕە تازە پێگەیشتووەکان ئەم رۆڵە دەگێڕن بەتایبەتی لەبەر رۆشنایی توانای ھەڵکشاوی شت کڕینی چینە ناوەڕاستەکان لەو وڵاتانەدا. بەڵام حاڵی حازر ئەمریکاو ئەوروپا بەبێ زیادکردنی ھەناردەکان ناتوانن خەرجی بەرخۆریی فراوان بکەن، لە کاتێکدا چین و بازاڕە تازە پێگەیشتوەکان بەبێ مسۆگەرکردنی ھێزی بازاڕ لە خۆرئاوادا ناتوانن بەئاسانی بەرھەمی خۆیان یاخود بەرخۆرییان فراوان بکەن.
تێڕوانینێکی بەرفراوان بۆ ھاریکاریی جیھانی
بۆیە پێویستە پێش ھەمووشت سەرلەنوێ تێڕوانینی بەرفراوان بۆ ھاریکاریی جیھانی بەدەست بھێنینەوە وەک لە چوارچێوەی ئەو رێککەوتنی گەشەیە داھاتووە کەگروپی 20 پەسەندیان کردووە(کە لەوساوە بە گوتەی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی کراوەتە تەنیا شیکردنەوەیەکی قووڵا بۆ ئەو وڵاتانەی کە لاسەنگیەکی گەورەیان تێدایە). بەڵام مەسەلەکە پێویستی بەئەجندایەکی فراوانترو قوڵتر ھەیە، پێویستە چین رەزامەندیی لەسەر زیادکردنی خەرجی خێزانە چینیەکان و ھاوردەی بەرخۆریی نیشان دەدات، ھەروەھا پێویستە ھیندستان بازاڕەکانی خۆی واڵابکات تا ھەژارەکانی بتوانن سوود لەھاوردەی نرخ ھەرزان وەربگرن، جگە لەوەش پێویستە ئەوروپاو ئەمریکا پەرۆشی ئەوەبن لە پێناو زیادکردنی ھەناردەکانی خۆیاندا پشتگیریی توانی کیبڕکێ بکەن، لەساڵانی 2009دا گروپی 20 ئەندازەیەکی زۆری سووربونیان نیشان ا لەسەر ئەوەی کە ھێنانەدیی جێگیریی لە پاشەڕۆژدا پێویستی بە سیستمێکی دارایی نوێی جیھانی ھەیە. (دەیڤید مایڵیز) لەبانکی ئینگلتەرا پێسشبینی دەکات لە دوو دەیەی داھاتوودا سێ قەیرانی دیکەی دارایی رووبدەن. خۆ ئەگەر (ئەندرۆ ھالدین) یش لە بانکی ئینگلتەرا ئەو بڕوایەی راست بێت کە فشارە ھەڵکشاوەکان لە ئاسیا ئەگەری پشێوییان لە ئایندەدا لێ چاوەڕوان دەکرێت، ئەوا خۆرئاوا پەشیمان دەبێتەوە لە پای درێغی کردن لە سەقامگیرکردنی پێودانگە جیھانییەکانی پەیوەست بە ھەبوونی سەرمایەو پارەی بەردەست و دامەزراندنی سیستمێکی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختی روونتردا.
قەرزی بانکەکان
لە راستیدا کێشەکە روونە، چونکە قەرزی کەرتی بانکسازیی لە ئەوروپا خەریکە بگاتە پێنج قاتی قەرزی بانکەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێژەی 345% ی کۆی بەرھەمی خۆماڵی، بانکەکانی ئەلمَانیاش بەڕێژەی زیاتر32 قاتی ئەسڵی پارەکەیان پەنا بۆ سەرفکردن بەقەرز دەبەن، بۆیە ئێستا ھێنانەدی جێگری داریی تەنیا بە سەرلەنوێ دابینکردنی خەرجی بانکەکان نابێت بەڵکو بەچاکسازی (یۆرۆ)ش دەبێت ئەویش پاڵپشت بە ھاوئاھەنگیی داراییء دراو و پشت ئەستوورکردنی رۆڵی بانکی ناوەندیی ئەوروپا لە پشتگیریکردن حکومەتە تاکەکان ( نەک بانکە تاکەکان) بەوپێیەی دوا مەنزڵی قەرزپێدانن. گروپی 20 بەبێ بەردەوام بایەخدان بەکەمکردنەوەی قەرزەکان لە مەودای دووردا ناتوانێت گەشەو جێگیریی بەدی بھێنێت. بەڵام لە مەودای نزیکیشدا زەرورەتێکی بنچینەی ھەیە بۆئەوەی سوڕێکی نوێی داڕمان روونەدات، بۆیە پێویستە پشت بە پێشنیازەکەی (رۆبەرت سکیدلسکی)ی لە بانکی وەبەرھێنانی نیشتیمانی ببەستین سەبارەت بەسازدانی بونیادی بنچینەی خۆمان (بێگومان ژینگەی خۆشمان) تاوەکو بتوانین بەرەنگاری ھەڕەشەکانی پاشەڕۆژ ببینەوەو ھانی گەشەبدەین و دەرفەتەکانی کار بڕەخسێنین. یەکێک لە نموونەکانیش بریتییە لە بانکی وەبەرھێنانی ئەوروپا کە توانیویەتی لە رێگەی پشت بەستن بە 50 ملیار یۆرۆو بڕی 400 ملیار یۆرۆ وەبەربھێنێت، بەڵام رەنگە رێککەوتنێک لەگەڵا چینییەکان سەبارەت بەوەبەرھێنانی یەدەکەکانیانء رێککەوتنێک لەگەڵا کۆمپانیا فرە رەگەزەکانی خۆرئاوا سەبارەت بەباجی سەر قەرزەکانی گەڕاوە بۆ نیشتمان، مۆربکرێت.
گەشە ئێستا زەروورەتە
دواجار وەک (مایکل سپێنس)ی ئابووری ناسی براوەی خاوەنی نۆبڵا سەلماندویەتی گەشە ئێستا زەروورەتێکە، بەڵام مەرجی تەواویش نییە بۆ ئەوەی دەرفەتەکانی کار بڕەخسێنێت. لە راستیدا بڵاوبوونەوەی پەتای بێکاریی بەتایبەتی لەنێو گەنجاندا وا پێویست دەکات پەنا بۆ چەند ئاڕاستەیەکی نوێ ببرێت، بۆ نموونە بانکێک بۆ گەشەپێدان تا بتوانێت ژمارەی ھەڵکشاوی گەنجان لە خۆرھەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا بخاتە سەر کارو خەرجی بەرنامەکانی راھێنان لە چەند شوێنێکی دیکەدا دابین بکات. رێککەوتنی گەشەی سەر بەگروپی 20 پێویستە رێککەوتنێکیش بێت بۆ پشتگیریی رەخساندنی دەرفەتەکانی کار لە ھەمانکاتدا.
گروپی 20 کە نوێنەرایەتی 08% ی بەرھەمی جیھان دەکات، لەساڵی 2009 دا وەکو تاکە دەستەی فرەلایەن دەرکەوت کە دەتوانێت ھاوئاھەنگیی لە نێوان سیاسەتە ئابوورییەکانی دنیادا دروست بکات، بەڵام بەداخەوە وڵاتانی ئەندامی گروپی 20 ھەرزوو وازیان لەم ئامانجە ھێناو بەرەو چارەسەری نیشتمانی پاشەکشەیان کرد. وەک پێشبینیش دەکرا، کاری تاک لایەنە بۆ مسۆگەرکردنی چاکبوونەوەی ئابووری بێ سوود بووە، ئێستاش سەرلەنوێ کاتی گروپی 20 ھاتووە. ھەرچەند نیکۆلا سارکۆزی سەرۆکی فەرەنساش زووتر داوا لە گروپی 20 بکات بکەوێتە خۆ ئەوا باشتر دەبێت.
*گۆردن بڕاون: سەرۆک وەزیرانی پێشووی بەریتانیا
*سەرچاوە: (پڕۆجێکت سەندێکێن)
[ سه شنبه هفتم دی 1389 ] [ 14:59 ] [ ناصر محمد كريم ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

سلاو بةريزان بة خير بين
بةريزان ئامانجمان لة دانانى ئةم مالبةرة بخشينى زانيارى ئابوورية بة ئيوةى خوشةويست هيوا دارم بتوانم خزمةتيكى بجوكى ئيوةى بةريز بكةم
ناصر ئيمامى
امکانات وب